- Tên Ebook: giao trinh ttck 4402
- Loại file: PDF
- Dung lượng: 2 MB
- Số trang:
LINH TẢI:
TRÍCH DẪN:
CÔNG TY CỔ PHẦN DỊCH VỤ VĂN PHÒNG OBT TÀI LIỆU HỌC CHỨNG KHOÁN Được tài trợ bởi nhãn hiệu cơm văn phòng Obento www.obento.com.vn 2008 Ðịa chỉ: 3/143 Kim Mã, Ba Ðình, Hà Nội – SÐT(04) 7.26.39.26 – Email: info@obento.com.vn ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n ChU¬ng 1 Tæng quan vÒ thÞ tr−êng chøng kho ̧n 1.1. §1i cU¬ng vÒ thÞ trUêng tμi chÝnh 1.1.1. Kh ̧i niÖm thÞ triêng tμi chÝnh Nhu cÇu vÒ vèn ®Ó tiÕn hμnh ®Çu tu vμ c ̧c nguån tiÕt kiÖm cã thÓ ph ̧t sinh tõ c ̧c chñ thÓ kh ̧c nhau trong nÒn kinh tÕ. Trong ®ã, thuêng x¶y ra t×nh huèng: nh÷ng nguêi cã c¬ héi ®Çu tu sinh lêi th× thiÕu vèn, tr ̧i l1i nh÷ng nguêi cã vèn nhμn rçi l1i kh«ng cã c¬ héi ®Çu tu hoÆc kh«ng biÕt ®Çu tu vμo ®©u. Tõ ®ã h×nh thμnh nan mét c¬ chÕ chuyÓn ®æi tõ tiÕt kiÖm sang ®Çu tu. C¬ chÕ ®ã ®uîc thùc hiÖn vμ ®iÒu chØnh trong khu«n khæ mét thÞ truêng ®ã lμ thÞ truêng tμi chÝnh. Tran thÞ truêng tμi chÝnh, nh÷ng nguêi thiÕu vèn huy ®éng vèn b»ng c ̧ch ph ̧t hμnh ra c ̧c c«ng cô tμi chÝnh nhu cæ phiÕu, tr ̧i phiÕu.... Nh÷ng nguêi cã vèn du thõa, thay v× trùc tiÕp ®Çu tu vμo m ̧y mãc thiÕt bÞ, nhμ xuëng ®Ó s¶n xuÊt hμng hãa hay cung cÊp dÞch vô, sÏ ®Çu tu (mua) c ̧c c«ng cô tμi chÝnh ®uîc ph ̧t hμnh bëi nh÷ng nguêi cÇn huy ®éng vèn. VËy, thÞ truêng tμi chÝnh lμ n¬i diÔn ra sù chuyÓn vèn tõ nh÷ng nguêi du thõa vèn tíi nh÷ng nguêi thiÕu vèn. ThÞ truêng tμi chÝnh còng cã thÓ ®uîc ®Þnh nghÜa lμ n¬i ph ̧t hμnh, mua b ̧n, trao ®æi vμ chuyÓn nhuîng c ̧c c«ng cô tμi chÝnh theo c ̧c quy t3⁄4c, luËt lÖ ®· ®uîc Ên ®Þnh. Trong nÒn kinh tÕ thÞ truêng, sù tån t1i vμ ph ̧t triÓn cña thÞ truêng tμi chÝnh lμ tÊt yÕu kh ̧ch quan. Ho1t ®éng tran thÞ truêng tμi chÝnh cã nh÷ng t ̧c ®éng, hiÖu øng trùc tiÕp tíi hiÖu qu¶ ®Çu tu cña c ̧c c ̧ nh©n cña c ̧c doanh nghiÖp vμ hμnh vi cña nguêi tiau dïng, vμ tíi ®éng th ̧i chung cña toμn bé nÒn kinh tÕ. 1.1.2. Chøc n ̈ng cña thÞ triêng tμi chÝnh - Huy ®éng vμ dÉn vèn tõ n¬i thõa vèn sang n¬i thiÕu vèn ThÞ truêng tμi chÝnh cã chøc n ̈ng c¬ b¶n lμ dÉn vèn tõ nh÷ng nguêi du thõa vèn sang nh÷ng nguêi cÇn vèn. Víi nh÷ng nguêi du thõa vèn, thu nhËp lín h¬n chi tiau, nh÷ng nguêi nμy cã thÓ lμ ChÝnh phñ, c ̧c tæ chøc hoÆc c ̧ nh©n. Trong khi ®ã, do chi tiau lín h¬n thu nhËp, chÝnh phñ, c ̧c tæ chøc vμ Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 5 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n c ̧ nh©n kh ̧c l1i cÇn vèn. Sù chuyÓn dÞch vèn nμy ®uîc thùc hiÖn theo s¬ ®å sau: S¬ ®å: Chøc n ̈ng dÉn chuyÓn vèn cña thÞ truêng tμi chÝnh tμi TRî gi ̧n tiÕp c ̧c trung gian tμi chÝnh Ngiêi cho vay vèn Ngiêi ®i vay vèn 1. Hé gia ®×nh thÞ 1. Hé gia ®×nh 2. Doanh nghiÖp 3. ChÝnh phñ vèn trUêng tμi vèn 2. Doanh nghiÖp 3. ChÝnh phñ 4. Niíc ngoμi chÝnh 4. Niíc ngoμi tμi TRî trùc tiÕp Qua s¬ ®å tran ta thÊy, sù chuyÓn dÞch vèn ®uîc thùc hiÖn qua hai con ®uêng, tμi trî trùc tiÕp vμ tμi trî gi ̧n tiÕp. Trong tμi trî trùc tiÕp, nh÷ng nguêi cÇn vèn huy ®éng trùc tiÕp tõ nh÷ng nguêi cã vèn b»ng c ̧ch b ̧n c ̧c chøng kho ̧n cho hä. C ̧c chøng kho ̧n nμy lμ c ̧c c«ng cô tμi chÝnh, nã cung cÊp quyÒn yau cÇu vÒ thu nhËp vμ tμi s¶n vμ c ̧c quyÒn kh ̧c cho chñ së h÷u ®èi víi nguêi ph ̧t hμnh. C ̧c chøng kho ̧n ®uîc mua b ̧n réng r·i tran thÞ truêng cÊp mét vμ thÞ truêng cÊp hai. C ̧ch thøc thø hai ®Ó dÉn vèn lμ tμi trî gi ̧n tiÕp th«ng qua c ̧c trung gian tμi chÝnh. C ̧c trung gian tμi chÝnh nhu c ̧c ng©n hμng, c ̧c tæ chøc tÝn dông, c ̧c tæ chøc b¶o hiÓm vμ c ̧c trung gian kh ̧c cã vai trß cùc kú quan träng trong viÖc tÝch tô, tËp trung vμ ph©n phèi vèn trong nÒn kinh tÕ, ®ång thêi c ̧c tæ chøc nμy còng cã vai trß quan träng trong viÖc cÊp vèn vμ hç trî cho dßng tμi chÝnh trùc tiÕp nhu th«ng qua c ̧c ho1t ®éng: ®1i lý, b¶o l·nh, thanh to ̧n v.v.. Nhu vËy, th«ng qua viÖc dÉn chuyÓn vèn, thÞ truêng tμi chÝnh cã vai trß quan träng trong viÖc tÝch tô, tËp trung vμ ph©n phèi vèn trong nÒn kinh tÕ, tran c¬ së ®ã lμm t ̈ng n ̈ng suÊt vμ hiÖu qu¶ cña toμn bé nÒn kinh tÕ. ThÞ truêng tμi chÝnh trùc tiÕp c¶i thiÖn møc sèng cho c¶ nh÷ng nguêi cã vèn vμ nh÷ng nguêi cÇn vèn. 6 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n - X ̧c ®Þnh gi ̧ c¶ cña c ̧c tμi s¶n tμi chÝnh. Th«ng qua quan hÖ gi÷a nguêi mua vμ nguêi b ̧n (quan hÖ cung cÇu tran thÞ truêng) gi ̧ c¶ cña c ̧c tμi s¶n tμi chÝnh ®uîc x ̧c ®Þnh, hay nãi c ̧ch kh ̧c, lîi tøc yau cÇu cña tμi s¶n tμi chÝnh ®uîc x ̧c ®Þnh. V× vËy, thÞ truêng tμi chÝnh lμ n¬i h×nh thμnh nan gi ̧ c¶ cña c ̧c tμi s¶n tμi chÝnh - c ̧c "hμng ho ̧" tran thÞ truêng. - T1o tÝnh thanh kho¶n cho tμi s¶n tμi chÝnh. ThÞ truêng tμi chÝnh cung cÊp mét mét c¬ chÕ ®Ó c ̧c nhμ ®Çu tu cã thÓ trao ®æi, mua b ̧n c ̧c tμi s¶n tμi chÝnh cña m×nh tran thÞ truêng thø cÊp, nhu vËy thÞ truêng tμi chÝnh t1o ra tÝnh thanh kho¶n cho c ̧c tμi s¶n tμi chÝnh. NÕu thiÕu tÝnh thanh kho¶n, nguêi ®Çu tu sÏ buéc ph¶i n3⁄4m gi÷ c ̧c c«ng cô nî cho tíi khi ® ̧o h1n, hoÆc n3⁄4m gi÷ c ̧c c«ng cô vèn cho tíi khi c«ng ty ph ̧ s¶n hoÆc gi¶i thÓ ph¶i thanh lý tμi s¶n. Møc ®é thanh kho¶n cña c ̧c thÞ truêng tμi chÝnh lμ kh ̧c nhau, nã phô thuéc vμo sù ph ̧t triÓn cña thÞ truêng. - Gi¶m thiÓu chi phÝ cho c ̧c chñ thÓ tham gia tran thÞ truêng §Ó cho c ̧c giao dÞch cã thÓ diÔn ra, nh÷ng nguêi mua vμ nh÷ng nguêi b ̧n cÇn ph¶i bá ra c ̧c chi phÝ nhu chi phÝ t×m kiÕm ®èi t ̧c vμ t×m kiÕm th«ng tin trong qu ̧ tr×nh truíc, trong vμ sau khi ra c ̧c quyÕt ®Þnh ®Çu tu. Nhê tÝnh tËp trung, c ̧c th«ng tin phôc vô qu ̧ tr×nh ®Çu tu ®uîc cung cÊp ®Çy ®ñ, chÝnh x ̧c vμ nhanh chãng tran thÞ truêng tμi chÝnh, tõ ®ã cho phÐp gi¶m thiÓu nh÷ng chi phÝ ®èi víi c ̧c ban tham gia giao dÞch vμ gãp phÇn t ̈ng hiÖu qu¶ ®èi víi c ̧c chñ thÓ tran thÞ truêng còng nhu ®èi víi toμn bé nÒn kinh tÕ. - KhuyÕn khÝch c1nh tranh vμ t ̈ng hiÖu qu¶ kinh doanh ThÞ truêng tμi chÝnh lμ thÞ truêng ®Þnh gi ̧ c ̧c c«ng cô tμi chÝnh, v× vËy, sÏ khuyÕn khÝch qu ̧ tr×nh ph©n phèi vèn mét c ̧ch cã hiÖu qu¶, gãp phÇn t ̈ng tÝnh c1nh tranh gi÷a c ̧c doanh nghiÖp vμ tõ ®ã ®Æt ra cho c ̧c doanh nghiÖp ph¶i t ̈ng hiÖu qu¶ kinh doanh ®Ó cã thÓ tån t1i vμ ph ̧t triÓn. - æn ®Þnh vμ ®iÒu hoμ luu th«ng tiÒn tÖ. ThÞ truêng tμi chÝnh cã mét chøc n ̈ng quan träng lμ æn ®Þnh vμ ®iÒu hoμ luu th«ng tiÒn tÖ, ®¶m b¶o sù ph ̧t triÓn lμnh m1nh cña nÒn kinh tÕ. Chøc n ̈ng nμy ®uîc thÓ hiÖn th«ng qua viÖc mua b ̧n c ̧c tr ̧i phiÕu, tÝn phiÕu vμ c ̧c giÊy tê cã gi ̧ kh ̧c cña Ng©n hμng Trung u¬ng tran thÞ truêng tμi chÝnh vμ thÞ truêng tiÒn tÖ. Th«ng qua ®ã, ChÝnh phñ cã thÓ huy ®éng ®uîc nguån vèn lín ®Ó bï ®3⁄4p th©m hôt ng©n s ̧ch vμ kiÓm so ̧t l1m ph ̧t. Ngoμi ra, Ng©n hμng Trung u¬ng còng cã thÓ mua b ̧n ngo1i tÖ tran thÞ truêng ngo1i hèi ®Ó Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 7 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n ®iÒu chØnh luîng cung vμ cÇu ngo1i tÖ nh»m gióp ChÝnh phñ æn ®Þnh tû gi ̧ hèi ®o ̧i. Nhu vËy, thÞ truêng tμi chÝnh cã chøc n ̈ng hÕt søc quan träng kh«ng nh÷ng ®èi víi nÒn kinh tÕ mμ c¶ ®èi víi tõng c ̧ nh©n, tæ chøc kinh tÕ. ThÞ truêng tμi chÝnh t1o ®iÒu kiÖn cho phÐp vèn ®uîc chuyÓn tõ nguêi cã tiÒn nhμn rçi vμ kh«ng cã c¬ héi ®Çu tu hiÖu qu¶ sang cho nguêi cã c¬ héi ®Çu tu, cã kh¶ n ̈ng s¶n suÊt, gióp n©ng cao n ̈ng suÊt vμ hiÖu qu¶ toμn bé nÒn kinh tÕ. Ngoμi ra, thÞ truêng tμi chÝnh còng trùc tiÕp c¶i thiÖn møc sèng cña nguêi tiau dïng b»ng c ̧ch gióp hä chän thêi ®iÓm cho viÖc mua s3⁄4m tèt h¬n. ThÞ truêng tμi chÝnh ho1t ®éng hiÖu qu¶ sÏ trùc tiÕp c¶i thiÖn ®êi sèng kinh tÕ x· héi. 1.1.3. CÊu tróc cña thÞ triêng tμi chÝnh C ̈n cø vμo c ̧c tiau thøc kh ̧c nhau, nguêi ta ph©n lo1i thÞ truêng tμi chÝnh thμnh c ̧c thÞ truêng bé phËn. * ThÞ truêng nî vμ thÞ truêng vèn cæ phÇn. C ̈n cø vμo phu¬ng thøc huy ®éng vèn cña tæ chøc ph ̧t hμnh, thÞ truêng tμi chÝnh ®uîc ph©n thμnh thÞ truêng nî vμ thÞ truêng vèn cæ phÇn. ThÞ truêng nî lμ thÞ truêng mμ hμng ho ̧ ®uîc mua b ̧n t1i ®ã lμ c ̧c c«ng cô nî. Thùc chÊt cña viÖc ph ̧t hμnh c ̧c c«ng cô nî nμy lμ nhμ ph ̧t hμnh ®øng ra ®i vay theo phu¬ng thøc cã hoμn tr¶ c¶ gèc vμ l·i. Nguêi cho vay kh«ng chÞu bÊt cø tr ̧ch nhiÖm nμo vÒ kÕt qu¶ ho1t ®éng sö dông vèn cña nguêi vay vμ trong mäi truêng hîp, nhμ ph ̧t hμnh ph¶i cã tr ̧ch nhiÖm hoμn tr¶ theo c ̧c cam kÕt ®· ®uîc x ̧c ®Þnh trong hîp ®ång vay. C ̧c c«ng cô nî cã thêi h1n x ̧c ®Þnh, cã thÓ lμ ng3⁄4n h1n, trung h1n hay dμi h1n. TÝn phiÕu vμ tr ̧i phiÕu lμ hai vÝ dô ®iÓn h×nh cña c ̧c c«ng cô nî. Kh ̧c víi thÞ truêng nî, thÞ truêng vèn cæ phÇn lμ n¬i mua b ̧n c ̧c cæ phiÕu, giÊy x ̧c nhËn cæ phÇn ®ãng gãp cña cæ ®«ng. Cæ ®«ng lμ chñ së h÷u cña c«ng ty vμ ph¶i chÞu tr ̧ch nhiÖm trong phÇn ®ãng gãp cña m×nh. Cæ phiÕu sÏ cho phÐp hä cã quyÒn yau cÇu ®èi víi lîi nhuËn sau thuÕ cña c«ng ty còng nhu ®èi víi tμi s¶n cña c«ng ty. Cæ phiÕu lμ v« thêi h1n v× chóng kh«ng x ̧c ®Þnh cô thÓ ngμy m·n h1n. Nguêi së h÷u cæ phiÕu chØ cã thÓ lÊy l1i tiÒn b»ng c ̧ch b ̧n l1i cæ phiÕu ®ã tran thÞ truêng thø cÊp hoÆc khi c«ng ty tuyan bè ph ̧ s¶n. * ThÞ truêng tiÒn tÖ vμ thÞ truêng vèn. 8 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n C ̈n cø vμo thêi h1n lu©n chuyÓn cña vèn, thÞ truêng tμi chÝnh ®uîc chia thμnh thÞ truêng tiÒn tÖ vμ thÞ truêng vèn. ThÞ truêng tiÒn tÖ lμ thÞ truêng tμi chÝnh trong ®ã c ̧c c«ng cô ng3⁄4n h1n (cã kú h1n duíi mét n ̈m) ®uîc mua b ̧n, cßn thÞ truêng vèn lμ thÞ truêng giao dÞch, mua b ̧n c ̧c c«ng cô tμi chÝnh trung vμ dμi h1n (gåm c ̧c c«ng cô vay nî dμi h1n vμ cæ phiÕu). Vèn ng3⁄4n h1n chñ yÕu do c ̧c ng©n hμng cung cÊp, cßn thÞ truêng chøng kho ̧n lμ ®Æc trung c¬ b¶n cña thÞ truêng vèn. C ̧c hμng ho ̧ tran thÞ truêng tiÒn tÖ cã ®Æc ®iÓm lμ thêi gian ® ̧o h1n ng3⁄4n h1n nan cã tÝnh láng cao, ®é rñi ro thÊp vμ æn ®Þnh. ThÞ truêng tiÒn tÖ bao gåm: thÞ truêng lian ng©n hμng, thÞ truêng tÝn dông, thÞ truêng ngo1i hèi. * ThÞ truêng s¬ cÊp vμ thÞ truêng thø cÊp. C ̈n cø vμo tÝnh chÊt cña viÖc ph ̧t hμnh c ̧c c«ng cô tμi chÝnh, thÞ truêng tμi chÝnh ®uîc chia thμnh thÞ truêng s¬ cÊp vμ thÞ truêng thø cÊp. ThÞ truêng s¬ cÊp. ThÞ truêng s¬ cÊp hay cßn gäi lμ thÞ truêng ph ̧t hμnh lμ thÞ truêng trong ®ã c ̧c c«ng cô tμi chÝnh ®uîc mua b ̧n lÇn ®Çu tian. Do lμ thÞ truêng ph ̧t hμnh lÇn ®Çu nan thÞ truêng nμy cßn ®uîc gäi lμ thÞ truêng cÊp mét. ThÞ truêng s¬ cÊp Ýt quen thuéc víi c«ng chóng ®Çu tu v× viÖc b ̧n chøng kho ̧n tíi nh÷ng nguêi mua ®Çu tian ®uîc tiÕn hμnh theo nh÷ng phu¬ng thøc vμ ®Æc thï riang, th«ng thuêng chØ giíi h1n ë mét sè thμnh vian nhÊt ®Þnh. ThÞ truêng thø cÊp. ThÞ truêng thø cÊp lμ thÞ truêng giao dÞch c ̧c c«ng cô tμi chÝnh sau khi chóng ®· ®uîc ph ̧t hμnh tran thÞ truêng s¬ cÊp. ThÞ truêng thø cÊp cßn ®uîc gäi lμ thÞ truêng cÊp hai. Ho1t ®éng tran thÞ truêng thø cÊp diÔn ra trong ph1m vi réng h¬n víi tæng møc luu chuyÓn vèn lín h¬n nhiÒu so víi thÞ truêng s¬ cÊp. Tuy nhian, viÖc mua b ̧n chøng kho ̧n tran thÞ truêng nμy kh«ng lμm thay ®æi nguån vèn cña tæ chøc ph ̧t hμnh mμ thùc chÊt chØ lμ qu ̧ tr×nh chuyÓn vèn tõ chñ thÓ nμy sang chñ thÓ kh ̧c hay nãi c ̧ch kh ̧c tran thÞ truêng thø cÊp diÔn ra viÖc trao ®æi, mua b ̧n c ̧c "quyÒn së h÷u c«ng cô tμi chÝnh". ThÞ truêng thø cÊp lμm cho c ̧c c«ng cô tμi chÝnh cã tØnh láng vμ tÝnh sinh lîi cao h¬n vμ do ®ã t1o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho viÖc ph ̧t hμnh tran thÞ truêng s¬ cÊp. V× vËy, cã thÓ nãi thÞ truêng thø cÊp lμ ®éng lùc thóc ®Èy sù ph ̧t triÓn cña thÞ truêng s¬ cÊp. Mèi quan hÖ gi÷a thÞ truêng tμi chÝnh s¬ cÊp vμ thø cÊp lμ mèi quan hÖ Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 9 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n néi t1i, h÷u c¬ vμ biÖn chøng. ThÞ truêng s¬ cÊp ®ãng vai trß lμ c¬ së, tiÒn ®Ò cho thÞ truêng thø cÊp vμ nguîc l1i thÞ truêng thø cÊp ®ãng vai trß lμ ®éng lùc, thóc ®Èy thÞ truêng s¬ cÊp ph ̧t triÓn. 1.1.4. Mèi quan hÖ gi÷a c ̧c thÞ triêng bé phËn cÊu thμnh thÞ triêng tμi chÝnh. C ̧c bé phËn cña thÞ truêng tμi chÝnh (thÞ truêng bé phËn) cã mèi quan hÖ tu¬ng hç kh«ng thÓ t ̧ch rêi. Mèi quan hÖ cña chóng ®uîc h×nh thμnh tõ c ̧c luång chu chuyÓn vÒ vèn gi÷a c ̧c bé phËn, biÕn ®éng tran thÞ truêng nμy sÏ t1o ra c ̧c luång vèn chu chuyÓn, tõ ®ã t ̧c ®éng ®Õn quan hÖ cung cÇu, lμm thay ®æi nh÷ng chØ sè ph¶n ̧nh ho1t ®éng cña thÞ truêng kh ̧c. VÒ mÆt thêi gian, thÞ truêng tiÒn tÖ xuÊt hiÖn truíc thÞ truêng vèn nhung chóng ®Òu lμ nh÷ng m3⁄4t xÝch trong mét d©y chuyÒn hoμn chØnh - hÖ thèng tμi chÝnh quèc gia vμ quèc tÕ. Theo sù ph ̧t triÓn cña nÒn kinh tÕ, thÞ truêng tμi chÝnh ngμy cμng trë nan linh ho1t, tinh vi vμ phøc t1p h¬n, ranh giíi gi÷a c ̧c c«ng cô, gi÷a c ̧c thÞ truêng bé phËn ngμy cμng mang tÝnh tu¬ng ®èi. C ̧c c«ng cô tμi chÝnh ®uîc luu th«ng ®an xen gi÷a c ̧c lo1i thÞ truêng vμ ®uîc chuyÓn ho ̧ lÉn nhau. Nh÷ng c«ng cô míi xuÊt hiÖn lian tôc, trong ®ã cã nh÷ng c«ng cô mang tÝnh hçn hîp víi nh÷ng ®Æc tÝnh vèn tån t1i t ̧ch rêi nhau. C ̧c thÞ truêng bé phËn do ®ã cμng trë nan g3⁄4n bã víi nhau chÆt chÏ h¬n. Mèi quan hÖ gi÷a c ̧c thÞ truêng bé phËn th«ng qua c«ng cô l·i suÊt vμ ®uîc ph¶n ̧nh bëi sù biÕn ®éng cña c ̧c chØ sè kh ̧c nhu gi ̧ chøng kho ̧n, tû gi ̧ hèi ®o ̧i. Sù thay ®æi cña l·i suÊt ch3⁄4c ch3⁄4n sÏ dÉn ®Õn nh÷ng biÕn ®éng vÒ gi ̧ chøng kho ̧n vμ tû gi ̧ hèi ®o ̧i. Nguîc l1i, nh÷ng biÕn ®éng nμy sÏ c©n b»ng trë l1i duíi t ̧c dông cña viÖc ®iÒu chØnh l·i suÊt. Cã thÓ nãi, l1m ph ̧t vμ l·i suÊt lμ hai nh©n tè vÜ m« ¶nh huëng tíi gi ̧ c¶ tran thÞ truêng chøng kho ̧n, trong ®ã l·i suÊt lμ nh©n tè g©y t ̧c ®éng trùc tiÕp tíi gi ̧ chøng kho ̧n th«ng qua viÖc thay ®æi lîi suÊt yau cÇu cña nhμ ®Çu tu. Khi thÞ truêng tiÒn tÖ cã dÊu hiÖu thay ®æi l·i suÊt chiÕt khÊu vμ t ̧i chiÕt khÊu tõ NHTW, lËp øc sÏ ¶nh huëng tíi gi ̧ chøng kho ̧n. Tãm l1i, c ̧c thÞ truêng bé phËn cã mèi quan hÖ kh ̈ng khÝt, biÖn chøng vμ t ̧c ®éng lÉn nhau, ¶nh huëng vμ chi phèi ®Õn nhau. §©y chÝnh lμ mét yÕu tè t1o nan tÝnh ®ång bé cña thÞ truêng tμi chÝnh. 10 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n 1.1.5. C ̧c c«ng cô cña thÞ triêng tμi chÝnh 1.1.5.1. C ̧c c«ng cô cña thÞ trưêng tiÒn tÖ Do cã thêi gian ® ̧o h1n lμ ng3⁄4n h1n, nh÷ng c«ng cô tμi chÝnh tran thÞ truêng tiÒn tÖ cã ®Æc ®iÓm lμ cã tÝnh rñi ro, møc ®é dao ®éng gi ̧ thÊp vμ do ®ã ®Çu tu vμo c ̧c c«ng cô nμy sÏ cã Ýt rñi ro nhÊt. - TÝn phiÕu kho b1c Lμ c«ng cô vay nî ng3⁄4n h1n cña ChÝnh phñ thuêng ®uîc ph ̧t hμnh víi kú h1n thanh to ̧n lμ 3, 6 vμ 12 th ̧ng. Chóng ®uîc tr¶ l·i víi møc l·i suÊt cè ®Þnh vμ ®uîc hoμn tr¶ vèn khi ®Õn h1n thanh to ̧n hoÆc ®uîc thanh to ̧n l·i do viÖc b ̧n lÇn ®Çu cã gi¶m gi ̧, tøc lμ, víi gi ̧ thÊp h¬n so víi kho¶n tiÒn ®· ®Þnh ®uîc thanh to ̧n khi hÕt h1n (h×nh thøc chiÕt khÊu). TÝn phiÕu kho b1c lμ lo1i cã tÝnh láng vμ an toμn nhÊt trong tÊt c¶ c ̧c c«ng cô tran thÞ truêng tiÒn tÖ, do vËy, chóng ®uîc ua chuéng vμ mua b ̧n nhiÒu nhÊt tran thÞ truêng. Së dÜ tÝn phiÕu kho b1c lμ lo1i c«ng cô an toμn nhÊt trong tÊt c¶ c ̧c lo1i c«ng cô ë thÞ truêng tiÒn tÖ v× ®uîc sù b¶o ®¶m chi tr¶ cña ChÝnh phñ. TÝn phiÕu kho b1c lμ c«ng cô ®uîc n3⁄4m gi÷ chñ yÕu bëi c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i, ngoμi ra còng cã mét luîng nhá c ̧c hé gia ®×nh, c ̧c c«ng ty vμ c ̧c trung gian tμi chÝnh kh ̧c n3⁄4m gi÷ tÝn phiÕu kho b1c. C ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i n3⁄4m gi÷ tÝn phiÕu kho b1c ngoμi môc ®Ých ®Çu tu nguån vèn ®ang bÞ ®ãng b ̈ng ®Ó huëng lîi tøc cßn sö dông tÝn phiÕu kho b1c nhu lμ kho¶n tiÒn dù tr÷ cÊp hai. Ngoμi ra, NHTW cã thÓ sö dông c«ng cô tÝn phiÕu kho b1c ®Ó thùc hiÖn nghiÖp vô thÞ truêng më nh»m ®iÒu chØnh luîng tiÒn cung øng ra luu th«ng vμ kiÓm so ̧t thÞ truêng tiÒn tÖ. - GiÊy chøng nhËn tiÒn göi cña ng©n hμng GiÊy chøng nhËn tiÒn göi (CD s ) lμ mét c«ng cô vay nî do ng©n hμng thu¬ng m1i b ̧n cho nguêi göi tiÒn. Nguêi göi ®uîc thanh to ̧n l·i hμng n ̈m theo mét tû lÖ nhÊt ®Þnh vμ khi ®Õn kú h1n thanh to ̧n, th× hoμn tr¶ gèc theo gi ̧ mua ban ®Çu. HiÖn nay, c«ng cô nμy ®uîc hÇu hÕt c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i lín ph ̧t hμnh vμ thu ®uîc thμnh c«ng to lín, víi tæng sè du gÇn ®©y vuît qu ̧ tæng sè du cña tÝn phiÕu kho b1c. C ̧c chøng chØ tiÒn göi cã thÓ ®uîc b ̧n l1i tran thÞ truêng thø cÊp. - Thu¬ng phiÕu Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 11 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 12 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n Thu¬ng phiÕu hay cßn gäi lμ kú phiÕu thu¬ng m1i lμ c«ng cô vay nî ng3⁄4n h1n do c ̧c ng©n hμng lín vμ c ̧c c«ng ty ph ̧t hμnh. Truíc ®©y c ̧c c«ng ty thuêng vay vèn ng3⁄4n h1n ë c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i, nhung sau ®ã hä dùa chñ yÕu vμo viÖc b ̧n thu¬ng phiÕu cho c ̧c trung gian tμi chÝnh vμ c ̧c c«ng ty kh ̧c ®Ó vay vèn tøc thêi. Thu¬ng phiÕu bao gåm: * Hèi phiÕu: Lμ mét giÊy ghi nî do nguêi b ̧n ký ph ̧t trao cho nguêi mua, trong ®ã yau cÇu nguêi mua ph¶i tr¶ mét sè tiÒn nhÊt ®Þnh khi ®Õn h1n cho nguêi b ̧n hoÆc bÊt kú nguêi nμo thô huëng hèi phiÕu. * LÖnh phiÕu: Lμ mét giÊy nhËn nî do nguêi mua ký ph ̧t trao cho nguêi b ̧n, trong ®ã nguêi mua cam kÕt tr¶ mét sè tiÒn nhÊt ®Þnh khi ®Õn h1n thanh to ̧n cho nguêi thô huëng lÖnh phiÕu. - Hèi phiÕu ®uîc ng©n hμng chÊp nhËn Hèi phiÕu ®uîc ng©n hμng chÊp nhËn lμ mét hèi phiÕu ng©n hμng (sù høa hÑn thanh to ̧n tu¬ng tù mét tÊm sÐc) do mét c«ng ty ph ̧t hμnh, ®uîc thanh to ̧n trong tu¬ng lai vμ ®uîc ng©n hμng b¶o ®¶m víi mét kho¶n lÖ phÝ b»ng c ̧ch ng©n hμng ®ãng dÊu "®· chÊp nhËn" lan hèi phiÕu. C«ng ty ph ̧t hμnh hèi phiÕu ph¶i göi mét kho¶n tiÒn b3⁄4t buéc theo tho¶ thuËn vμo tμi kho¶n cña m×nh t1i ng©n hμng ®ñ ®Ó tr¶ cho hèi phiÕu. NÕu c«ng ty kh«ng cã kh¶ n ̈ng thanh to ̧n ng©n hμng buéc ph¶i thanh to ̧n theo sè tiÒn ®· ghi tran hèi phiÕu cho nguêi thô huëng. C ̧c hèi phiÕu "®· chÊp nhËn" nμy thuêng ®uîc mua ®i b ̧n l1i ë thÞ truêng thø cÊp vμ nhu vËy, nã cã t ̧c dông tu¬ng tù nhu tÝn phiÕu kho b1c. Ngoμi ra, nguêi së h÷u hèi phiÕu còng cã thÓ chiÕt khÊu l1i tran thÞ truêng ®Ó thu tiÒn truíc. §Æc ®iÓm cña lo1i c«ng cô nμy lμ l·i suÊt thÊp vμ cã ®é an toμn cao. 1.1.5.2. C ̧c c«ng cô tran thÞ trưêng vèn C ̧c c«ng cô tran thÞ truêng vèn lμ c ̧c c«ng cô nî vμ c«ng cô vèn víi thêi gian ® ̧o h1n (kú h1n thanh to ̧n) tran mét n ̈m hay v« h1n. Kh ̧c víi c ̧c c«ng cô tran thÞ truêng tiÒn tÖ, c ̧c c«ng cô tran thÞ truêng vèn cã møc ®é biÕn ®éng gi ̧ m1nh h¬n vμ tÝnh thanh kho¶n thÊp h¬n so víi c ̧c c ̧c c«ng cô tran thÞ truêng tiÒn tÖ, do vËy c ̧c c«ng cô nμy cã møc ®é rñi ro do lín vμ lîi tøc thuêng cao h¬n. - Cæ phiÕu ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n Cæ phiÕu lμ giÊy chøng nhËn quyÒn së h÷u vμ lîi Ých hîp ph ̧p ®èi víi thu nhËp rßng vμ tμi s¶n cña c«ng ty cæ phÇn. Cæ phiÕu cã thÓ ®uîc chia lμm hai lo1i: • Cæ phiÕu th«ng thuêng (cæ phiÕu phæ th«ng) lμ lo1i cæ phiÕu cã thu nhËp kh«ng cè ®Þnh, cæ tøc biÕn ®éng tuú theo sù biÕn ®éng lîi nhuËn cña c«ng ty. Tuy nhian, thÞ gi ̧ cæ phiÕu l1i rÊt nh1y c¶m tran thÞ truêng, kh«ng chØ phô thuéc vμo lîi nhuËn c«ng ty mμ cßn rÊt nhiÒu nh©n tè kh ̧c nhu: m«i truêng kinh tÕ, thay ®æi l·i suÊt, hay nãi c ̧ch kh ̧c tu©n theo quy luËt cung cÇu. Cô thÓ h¬n n÷a, thÞ gi ̧ cæ phiÕu th«ng thuêng phô thuéc vμo t ̈ng truëng kinh tÕ nãi chung vμ biÕn ®éng theo chiÒu nguîc l1i víi biÕn ®éng l·i suÊt tr ̧i phiÕu chÝnh phñ, c ̧c c«ng cô vay nî dμi h1n l·i suÊt cè ®Þnh vμ l·i suÊt huy ®éng tiÒn göi cña ng©n hμng. • Cæ phiÕu uu ®ãi: lμ lo1i cæ phiÕu cã quyÒn nhËn ®uîc thu nhËp cè ®Þnh theo mét tû lÖ l·i suÊt nhÊt ®Þnh, kh«ng phô thuéc vμo lîi nhuËn cña c«ng ty. Tuy nhian, thÞ gi ̧ cña cæ phiÕu nμy phô thuéc vμo sù thay ®æi l·i suÊt tr ̧i phiÕu kho b1c vμ t×nh h×nh tμi chÝnh cña c«ng ty. Nhu vËy, viÖc ®Çu tu vμo cæ phiÕu kh«ng chØ ®¬n gi¶n lμ nhËn ®uîc cæ tøc, mμ quan träng h¬n chÝnh lμ chanh lÖch gi ̧ cæ phiÕu tran thÞ truêng (l·i vèn). Khi cæ phiÕu cña c«ng ty ®uîc nhiÒu nguêi mua, chøng tá thÞ truêng tin tuëng vμo hiÖn t1i vμ kh¶ n ̈ng ph ̧t triÓn cña c«ng ty trong tu¬ng lai vμ nguîc l1i. Mét nhμ ®Çu tu chøng kho ̧n kh«ng chØ x ̧c ®Þnh thêi ®iÓm vμ møc gi ̧ mua b ̧n mét lo1i chøng kho ̧n, mμ cßn ph¶i biÕt trung hoμ rñi ro b»ng c ̧ch ®a d1ng ho ̧ th«ng qua viÖc x©y dùng ®uîc danh môc chøng kho ̧n cã c ̧c møc ®é rñi ro kh ̧c nhau hoÆc chu kú giao ®éng lÖch nhau. - C ̧c kho¶n tÝn dông cÇm cè Lμ c ̧c kho¶n vay cho vay ®èi víi c ̧c c ̧ nh©n hoÆc c ̧c c«ng ty kinh doanh vay ®Ó ®Çu tu vμ nh÷ng c«ng tr×nh kiÕn tróc, nhμ, ®Êt ®ai vμ dïng chÝnh c ̧c tμi s¶n nμy lμm vËt thÕ chÊp cho c ̧c mãn vay. H×nh thøc nμy chiÕm mét phÇn lín trong nguån tμi trî cña c ̧c c«ng ty, thËm chÝ cßn chiÕm mét tû träng lín t1i c ̧c nuíc ph ̧t triÓn. - C ̧c kho¶n tÝn dông thu¬ng m1i Lμ c ̧c kho¶n cho vay trung vμ dμi h1n cña c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i hoÆc c ̧c c«ng ty tμi chÝnh cho nguêi tiau dïng hoÆc c ̧c doanh nghiÖp cã Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 13 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n nhu cÇu vay vèn. Th«ng thuêng, c ̧c kho¶n tÝn dông nμy kh«ng ®uîc giao dÞch, mua b ̧n tran thÞ truêng thø cÊp do ®ã chóng cã tÝnh thanh kho¶n thÊp. - Tr ̧i phiÕu c«ng ty Tr ̧i phiÕu lμ giÊy chøng nhËn viÖc vay vèn cña mét chñ thÓ (nguêi ph ̧t hμnh) ®èi víi mét chñ thÓ kh ̧c (nguêi cho vay - nguêi së h÷u tr ̧i phiÕu). Tr ̧i phiÕu quy ®Þnh tr ̧ch nhiÖm hoμn tr¶ gèc vμ l·i cña tæ chøc ph ̧t hμnh cho nguêi së h÷u tr ̧i phiÕu khi ®Õn thêi ®iÓm ® ̧o h1n. Tr ̧i phiÕu c«ng ty lμ lo1i tr ̧i kho ̧n dμi h1n, do c ̧c c«ng ty ph ̧t hμnh víi l·i suÊt kh ̧ cao, gióp c«ng ty huy ®éng khèi luîng vèn lín trong mét thêi gian ng3⁄4n. Ngoμi ra, tr ̧i phiÕu c«ng ty cßn cã kh¶ n ̈ng chuyÓn ®æi vμ mét sè lo1i cã thÓ chuyÓn thμnh cæ phiÕu. Do vËy, tr ̧i phiÕu c«ng ty lμ mét c«ng cô ®uîc luu hμnh réng r·i tran thÞ truêng vèn. - C ̧c lo1i chøng kho ̧n chÝnh phñ: Lμ c ̧c c«ng cô vay nî do ChÝnh phñ ph ̧t hμnh nhu: Tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ; TÝn phiÕu kho b1c; C«ng tr ̧i quèc gia... 1.2. Tæng quan vÒ thÞ trUêng chøng kho ̧n 1.2.1. LÞch sö h×nh thμnh vμ ph ̧t triÓn cña thÞ triêng chøng kho ̧n ThÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc xem lμ ®Æc trung c¬ b¶n, lμ biÓu tuîng cña nÒn kinh tÕ hiÖn ®1i. Nguêi ta cã thÓ ®o luêng vμ dù tÝnh sù ph ̧t triÓn kinh tÕ qua diÔn biÕn tran thÞ truêng chøng kho ̧n. Lμ mét bé phËn cÊu thμnh cña thÞ truêng tμi chÝnh, thÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc hiÓu mét c ̧ch chung nhÊt, lμ n¬i diÔn ra c ̧c giao dÞch mua b ̧n, trao ®æi c ̧c chøng kho ̧n - c ̧c hμng ho ̧ vμ dÞch vô tμi chÝnh gi÷a c ̧c chñ thÓ tham gia. ViÖc trao ®æi mua b ̧n nμy ®uîc thùc hiÖn theo nh÷ng quy t3⁄4c Ên ®Þnh truíc. H×nh thøc s¬ khai cña thÞ truêng chøng kho ̧n ®· xuÊt hiÖn c ̧ch ®©y hμng tr ̈m n ̈m. Vμo kho¶ng thÕ kû 15, ë c ̧c thμnh phè trung t©m thu¬ng m1i cña c ̧c nuíc phu¬ng T©y, trong c ̧c chî phian hay héi chî, c ̧c thu¬ng gia thuêng tô tËp t1i c ̧c qu ̧n cμ pha ®Ó thu¬ng luîng mua b ̧n, trao ®æi hμng ho ̧. §Æc ®iÓm cña ho1t ®éng nμy lμ c ̧c thu¬ng gia chØ trao ®æi b»ng lêi nãi víi nhau vÒ c ̧c hîp ®ång mua b ̧n mμ kh«ng cã sù xuÊt hiÖn cña bÊt cø hμng ho ̧, giÊy tê nμo. §Õn cuèi thÕ kû 15, "khu chî riang" ®· trë thμnh thÞ truêng ho1t ®éng thuêng xuyan víi nh÷ng quy uíc x ̧c ®Þnh cho c ̧c cuéc thu¬ng luîng. Nh÷ng quy uíc nμy dÇn trë thμnh c ̧c quy t3⁄4c cã tÝnh chÊt b3⁄4t 14 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n buéc ®èi víi c ̧c thμnh vian tham gia. Buæi häp ®Çu tian diÔn ra n ̈m 1453 t1i mét l÷ qu ̧n cña gia ®×nh Vanber t1i thμnh phè Bruges (Vu¬ng quèc BØ). Truíc l÷ qu ̧n cã mét b¶ng hiÖu vÏ h×nh ba tói da vμ ch÷ Bourse. Ba tói da tuîng trung cho ba néi dung cña thÞ truêng: ThÞ truêng hμng ho ̧; ThÞ truêng ngo1i tÖ vμ ThÞ truêng chøng kho ̧n ®éng s¶n; cßn ch÷ Bourse cã nghÜa lμ "mËu dÞch thÞ truêng" hay cßn gäi lμ "n¬i bu«n b ̧n chøng kho ̧n". §Õn n ̈m 1547, thÞ truêng ë thμnh phè Bruges bÞ sôp ®æ do cöa biÓn Evin - n¬i dÉn c ̧c tμu thuyÒn vμo bu«n b ̧n t1i thμnh phè bÞ c ̧t biÓn lÊp mÊt. Tuy nhian, vμo n ̈m 1531, thÞ truêng nμy ®· ®uîc dêi tíi thμnh phè c¶ng Anvers (BØ), tõ ®ã, thÞ truêng nμy ph ̧t triÓn nhanh chãng. Mét thÞ truêng nhu vËy còng ®uîc thμnh lËp ë London (Vu¬ng quèc Anh) vμo thÕ kû 18 vμ sau ®ã lμ mét lo1t thÞ truêng t1i Ph ̧p, §øc, ý vμ mét sè nuíc B3⁄4c ¢u vμ Mü còng ®uîc thμnh lËp. Sau mét thêi gian ho1t ®éng, thÞ truêng ®· chøng tá kh¶ n ̈ng kh«ng ® ̧p øng ®uîc yau cÇu cña c¶ ba giao dÞch kh ̧c nhau. V× thÕ, thÞ truêng hμng ho ̧ ®uîc t ̧ch ra thμnh c ̧c khu thu¬ng m1i, thÞ truêng ngo1i tÖ ®uîc t ̧ch ra vμ ph ̧t triÓn thμnh thÞ truêng hèi ®o ̧i. ThÞ truêng chøng kho ̧n ®éng s¶n trë thμnh thÞ truêng chøng kho ̧n. Nhu vËy, thÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc h×nh thμnh cïng víi thÞ truêng hμng ho ̧ vμ thÞ truêng hèi ®o ̧i. Qu ̧ tr×nh ph ̧t triÓn cña thÞ truêng chøng kho ̧n ®· tr¶i qua nhiÒu buíc th ̈ng trÇm. LÞch sö ®· ghi nhËn hai ®ît khñng ho¶ng lín, ®ã lμ khi c ̧c thÞ truêng chøng kho ̧n lín ë Mü, T©y ¢u, B3⁄4c ¢u, NhËt B¶n bÞ sôp ®æ chØ trong vμi giê vμo "ngμy thø n ̈m ®en tèi", 29/10/1929 vμ "ngμy thø hai ®en tèi", 19/10/1987. Song, tr¶i qua c ̧c cuéc khñng ho¶ng, cuèi cïng thÞ truêng chøng kho ̧n l1i ®uîc phôc håi vμ tiÕp tôc ph ̧t triÓn, trë thμnh mét thÓ chÕ tμi chÝnh kh«ng thÓ thiÕu ®uîc trong nÒn kinh tÕ vËn hμnh theo c¬ chÕ thÞ truêng. HiÖn nay, do c ̧c biÕn ®éng lín trong nÒn kinh tÕ thÕ giíi, do t ̧c ®éng cña tiÕn bé khoa häc kü thuËt vμ víi mong muèn cña ChÝnh phñ c ̧c nuíc trong viÖc t ̈ng cuêng vai trß cña thÞ truêng chøng kho ̧n ®èi víi ®êi sèng kinh tÕ, thÞ truêng chøng kho ̧n ®· ®uîc t1o mäi ®iÒu kiÖn ph ̧t triÓn. C ̧c chÝnh s ̧ch cña ChÝnh phñ c ̧c nuíc ®· gãp phÇn thóc ®Èy sù h×nh thμnh vμ ph ̧t triÓn cña thÞ truêng chøng kho ̧n thÓ hiÖn: Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 15 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 16 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n Thø nhÊt, ChÝnh phñ c ̧c nuíc ®· c¶i c ̧ch m1nh hÖ thèng thuÕ nh»m kÝch thÝch tiÕt kiÖm vμ ®Çu tu. C ̧c kho¶n thuÕ ®èi víi thu nhËp tõ ®Çu tu cæ phiÕu gi¶m ® ̧ng kÓ ®· khuyÕn khÝch c ̧c doanh nghiÖp t ̈ng vèn chñ së h÷u. Víi c ̧c doanh nghiÖp Hμn Quèc, tû lÖ nî tran vèn chñ së h÷u ®· gi¶m tõ kho¶ng 500% vμo ®Çu nh÷ng n ̈m 80 xuèng cßn 250% vμo cuèi nh÷ng n ̈m 90. ChÝnh phñ Anh vμ Mü ®· khuyÕn khÝch qu ̧ tr×nh s ̧p nhËp c ̧c doanh nghiÖp nh»m lμm t ̈ng kh¶ n ̈ng c1nh tranh vμ tÝnh hiÖu qu¶ cña chÝnh c ̧c doanh nghiÖp nμy. ë nhiÒu nuíc, sè luîng c ̧c c«ng ty cæ phÇn míi ngμy cμng gia t ̈ng. §ång thêi víi c ̧c chÝnh s ̧ch khuyÕn khÝch ph ̧t triÓn, ChÝnh phñ c ̧c nuíc còng t ̈ng cuêng qu¶n lý Nhμ nuíc ®èi víi ho1t ®éng cña thÞ truêng. Uû ban chøng kho ̧n - c¬ quan qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ chøng kho ̧n vμ thÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc thμnh lËp. VÝ dô, Uû ban chøng kho ̧n Anh ®uîc thμnh lËp n ̈m 1968, Uû ban c ̧c nghiÖp vô chøng kho ̧n Ph ̧p ®uîc thμnh lËp n ̈m 1967, Uû ban chøng kho ̧n Th ̧i Lan thμnh lËp n ̈m 1992. HÖ thèng c ̧c v ̈n b¶n ph ̧p luËt còng ®uîc hoμn thiÖn h¬n ®Ó ®¶m b¶o quyÒn lîi cho c ̧c nhμ ®Çu tu vμ chèng l1i c ̧c hμnh vi phi ®1o ®øc trong kinh doanh chøng kho ̧n. Thø hai, mét lo1t c ̧c c«ng cô tμi chÝnh míi ®uîc t1o ra nh»m ® ̧p øng tèt h¬n cho nhu cÇu cña nhμ ph ̧t hμnh vμ c ̧c nhμ ®Çu tu. C ̧c c«ng cô nμy ®uîc h×nh thμnh tõ viÖc lai ghÐp c ̧c c«ng cô s1⁄2n cã, nh»m tËn dông c ̧c lîi thÕ vÒ ph ̧p lý hoÆc kÕt hîp gi÷a c ̧c lîi thÕ cña vèn chñ së h÷u víi lîi thÕ cña vèn vay. §iÒu nμy kh«ng chØ gióp cho c ̧c doanh nghiÖp cã thÓ huy ®éng vèn víi chi phÝ thÊp h¬n, dÔ thay ®æi c¬ cÊu vèn ®Çu tu, mμ cßn t1o nhiÒu c¬ héi lùa chän h¬n cho c ̧c nhμ ®Çu tu. Hμng lo1t c ̧c c«ng cô phßng vÖ còng xuÊt hiÖn nhu c ̧c hîp ®ång quyÒn chän, hîp ®ång kú h1n vμ c ̧c c«ng cô dÉn suÊt míi. C ̧c c«ng cô nμy võa lμm gi¶m rñi ro cho c ̧c nhμ ®Çu tu, võa t ̈ng tÝnh láng cña tμi s¶n, tran c¬ së ®ã lμm gi¶m chi phÝ cho nhμ ph ̧t hμnh. Thø ba, c ̧c nuíc tiÕn hμnh thμnh lËp c ̧c thÞ truêng giao dÞch qua quÇy víi c ̧c yau cÇu niam yÕt Ýt chÆt chÏ h¬n nh»m t1o ®iÒu kiÖn cho c ̧c c«ng ty míi vμ c ̧c doanh nghiÖp cã tÇm cì trung b×nh cã thÓ tham gia thÞ truêng. Bëi vËy, c¬ héi huy ®éng vèn cho c ̧c doanh nghiÖp còng nhu kh¶ n ̈ng ®a d1ng ho ̧ danh môc ®Çu tu cho c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n ®uîc gia t ̈ng ® ̧ng kÓ. ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n Thø tu, thÞ truêng chøng kho ̧n ®· cã sù ®æi míi m1nh mÏ vÒ kü thuËt. C ̧c thÞ truêng ®uîc tin häc ho ̧ triÖt ®Ó, ®ång thêi víi c ̧c c¶i c ̧ch vÒ nghiÖp vô giao dÞch, nghiÖp vô luu ký vμ thanh to ̧n, c¶i c ̧ch vÒ tiÒn hoa hång v.v.. ®· lμm gi¶m chi phÝ trung gian, gi¶m thêi gian vμ t ̈ng khèi luîng giao dÞch qua thÞ truêng. §iÒu nμy ®uîc ®Æc biÖt ghi nhËn t1i thÞ truêng chøng kho ̧n London qua c¶i c ̧ch cã tan gäi "Big Bang" n ̈m 1986. Nhê nh÷ng tiÕn bé khoa häc kü thuËt ®ã, thÞ truêng chøng kho ̧n ngμy nay ph ̧t triÓn m1nh mÏ víi møc ®é quèc tÕ ho ̧ ngμy cμng cao. Sù thèng nhÊt Ch©u ¢u ®· hîp nhÊt hμng lo1t c ̧c thÞ truêng chøng kho ̧n, t1o c¬ héi míi cho viÖc ph ̧t triÓn thÞ truêng. Thø n ̈m, thμnh lËp thÞ truêng c ̧c c«ng cô dÉn suÊt (Derivatives Markets). N ̈m 1986, Ph ̧p thμnh lËp thÞ truêng MATIF (MarchÐ μ Terme International de France) vμ ®Õn n ̈m 1987, thμnh lËp tham thÞ truêng MONEP (MarchÐ d'Options NÐgociables de Paris). C ̧c thÞ truêng nμy ®uîc thμnh lËp ®Ó t1o ®iÒu kiÖn cho c ̧c tæ chøc kinh tÕ vμ c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n cã kh¶ n ̈ng phßng ngõa c ̧c rñi ro lian quan ®Õn c ̧c biÕn ®éng vÒ gi ̧ cæ phiÕu, vÒ l·i suÊt vμ tû gi ̧ hèi ®o ̧i, ®ång thêi lμm t ̈ng vèn kh¶ dông tran thÞ truêng giao ngay, th«ng qua kh¶ n ̈ng kinh doanh chanh lÖch gi ̧. ChÝnh c ̧c thÞ truêng nμy còng thóc ®Èy hiÖn ®1i ho ̧ thÞ truêng tμi chÝnh Ph ̧p vμ gióp cho thÞ truêng nμy c1nh tranh ®uîc víi trung t©m tμi chÝnh London. Thø s ̧u, ®Èy m1nh sù tham gia cña c ̧c trung gian tμi chÝnh tran thÞ truêng chøng kho ̧n, ®Æc biÖt sau khñng ho¶ng tμi chÝnh n ̈m 1987, nguêi ta ®· nhËn ra r»ng, c ̧c thμnh vian lín nhÊt cña Së giao dÞch chøng kho ̧n London kh«ng thÓ cã ®ñ luîng vèn cÇn thiÕt ®Ó c1nh tranh víi c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n cña Mü vμ NhËt B¶n. V× thÕ, c ̧c nhμ qu¶n lý vèn b¶o thñ cña Anh ®· ph¶i níi réng c ̧c ®iÒu kiÖn cho phÐp c ̧c trung gian tμi chÝnh, trong ®ã cã c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i, tham gia vμo thÞ truêng, vμ chÝnh ®iÒu ®ã ®· lμm t ̈ng tÝnh hiÖu qu¶ cña thÞ truêng chøng kho ̧n. Thø b¶y, sù hiÖn ®1i ho ̧ thÞ truêng vay nî cña ChÝnh phñ t1o ®iÒu kiÖn cho Nhμ nuíc cã thÓ t ̈ng cuêng huy ®éng c ̧c nguån tμi chÝnh tran thÞ truêng víi c ̧c chi phÝ thÊp h¬n, tr ̧nh nguy c¬ l1m dông ph ̧t hμnh ®Ó tμi trî cho Ng©n s ̧ch vμ t1o ®iÒu kiÖn thùc hiÖn chÝnh s ̧ch tiÒn tÖ. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 17 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 18 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n Víi nh÷ng c¶i c ̧ch ®ã, thÞ truêng chøng kho ̧n ®· trë thμnh mét kanh dÉn vèn quan träng, mét thùc thÓ kh«ng thÓ thiÕu ®uîc ®èi víi nÒn kinh tÕ hiÖn ®1i. 1.2.2. Kh ̧i niÖm vμ b¶n chÊt cña thÞ triêng chøng kho ̧n HiÖn nay, tån t1i nhiÒu quan niÖm kh ̧c nhau vÒ thÞ truêng chøng kho ̧n Quan ®iÓm thø nhÊt cho r»ng thÞ truêng chøng kho ̧n (TTCK) vμ thÞ truêng vèn lμ mét, chØ lμ tan gäi kh ̧c nhau cña cïng mét kh ̧i niÖm: ThÞ truêng tu b¶n (Capital Market). NÕu xÐt vÒ mÆt néi dung, th× thÞ truêng vèn biÓu hiÖn c ̧c quan hÖ b¶n chÊt ban trong cña qu ̧ tr×nh mua b ̧n c ̧c chøng kho ̧n. TTCK lμ biÓu hiÖn ban ngoμi, lμ h×nh thøc giao dÞch vèn cô thÓ. Do ®ã, c ̧c thÞ truêng nμy kh«ng thÓ ph©n biÖt, t ̧ch rêi nhau mμ thèng nhÊt vμ cïng ph¶n ̧nh c ̧c quan hÖ ban trong vμ ban ngoμi cña thÞ truêng tu b¶n. Quan ®iÓm thø hai cña ®a sè c ̧c nhμ kinh tÕ cho r»ng: " ThÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc ®Æc trung bëi thÞ truêng vèn chø kh«ng ph¶i ®ång nhÊt lμ mét". Nhu vËy, theo quan ®iÓm nμy, TTCK vμ thÞ truêng vèn lμ kh ̧c nhau, trong ®ã TTCK chØ giao dÞch, mua b ̧n c ̧c c«ng cô tμi chÝnh trung vμ dμi h1n nhu tr ̧i phiÕu chÝnh phñ, cæ phiÕu vμ tr ̧i phiÕu c«ng ty. C ̧c c«ng cô tμi chÝnh ng3⁄4n h1n ®uîc giao dÞch tran thÞ truêng tiÒn tÖ, kh«ng thuéc ph1m vi ho1t ®éng cña TTCK. Quan ®iÓm thø ba, dùa tran nh÷ng g× quan s ̧t ®uîc t1i ®a sè c ̧c Së giao dÞch chøng kho ̧n l1i cho r»ng "ThÞ truêng chøng kho ̧n lμ thÞ truêng cæ phiÕu", hay lμ n¬i mua b ̧n c ̧c phiÕu cæ phÇn ®uîc c ̧c c«ng ty ph ̧t hμnh ra ®Ó huy ®éng vèn. Theo quan ®iÓm nμy, thÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc ®Æc trung bëi thÞ truêng mua b ̧n c ̧c c«ng cô tμi chÝnh mang l1i quyÒn tham gia së h÷u. C ̧c quan ®iÓm tran ®Òu ®uîc kh ̧i qu ̧t dùa tran nh÷ng c¬ së thùc tiÔn vμ trong tõng ®iÒu kiÖn lÞch sö nhÊt ®Þnh. Tuy nhian, quan niÖm ®Çy ®ñ vμ râ rμng, phï hîp víi sù ph ̧t triÓn chung cña TTCK hiÖn nay, ®uîc tr×nh bμy trong gi ̧o tr×nh lμ: ThÞ truêng chøng kho ̧n lμ n¬i diÔn ra c ̧c giao dÞch mua b ̧n, trao ®æi c ̧c lo1i chøng kho ̧n. Chøng kho ̧n ®uîc hiÓu lμ c ̧c lo1i giÊy tê cã gi ̧ hay bót to ̧n ghi sæ, nã cho phÐp chñ së h÷u cã quyÒn yau cÇu vÒ thu nhËp vμ tμi s¶n cña tæ chøc ph ̧t hμnh hoÆc quyÒn së h÷u. C ̧c quyÒn yau cÇu nμy cã sù kh ̧c nhau gi÷a c ̧c lo1i chøng kho ̧n, tuú theo tÝnh chÊt së h÷u cña chóng. ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n C ̧c giao dÞch mua b ̧n, trao ®æi chøng kho ̧n cã thÓ diÔn ra ë thÞ truêng s¬ cÊp (Primary Market) hay thÞ truêng thø cÊp (Secondary Market), t1i Së giao dÞch (Stock Exchange) hay thÞ truêng chøng kho ̧n phi tËp trung (Over - The Counter Market), ë thÞ truêng giao ngay (Spot Market) hay thÞ truêng cã kú h1n (Future Market). C ̧c quan hÖ mua b ̧n trao ®æi nμy lμm thay ®æi chñ së h÷u cña chøng kho ̧n, vμ nhu vËy, thùc chÊt ®©y chÝnh lμ qu ̧ tr×nh vËn ®éng cña tu b¶n, chuyÓn tõ tu b¶n së h÷u sang tu b¶n kinh doanh. ThÞ truêng chøng kho ̧n kh«ng gièng víi thÞ truêng c ̧c hμng ho ̧ th«ng thuêng kh ̧c v× hμng ho ̧ cña thÞ truêng chøng kho ̧n lμ mét lo1i hμng ho ̧ ®Æc biÖt, lμ quyÒn së h÷u vÒ tu b¶n. Lo1i hμng ho ̧ nμy còng cã gi ̧ trÞ vμ gi ̧ trÞ sö dông. Nhu vËy, cã thÓ nãi, b¶n chÊt cña thÞ truêng chøng kho ̧n lμ thÞ truêng thÓ hiÖn mèi quan hÖ gi÷a cung vμ cÇu cña vèn ®Çu tu mμ ë ®ã, gi ̧ c¶ cña chøng kho ̧n chøa ®ùng th«ng tin vÒ chi phÝ vèn hay gi ̧ c¶ cña vèn ®Çu tu. ThÞ truêng chøng kho ̧n lμ h×nh thøc ph ̧t triÓn bËc cao cña nÒn s¶n xuÊt vμ luu th«ng hμng ho ̧ 1.2.3. VÞ trÝ vμ cÊu tróc cña thÞ triêng chøng kho ̧n 1.2.3.1. VÞ trÝ cña TTCK trong thÞ truêng tμi chÝnh ThÞ truêng chøng kho ̧n lμ mét bé phËn cña thÞ truêng tμi chÝnh. VÞ trÝ cña thÞ truêng chøng kho ̧n trong tæng thÓ thÞ truêng tμi chÝnh thÓ hiÖn: - ThÞ truêng chøng kho ̧n lμ h×nh ¶nh ®Æc trung cña thÞ truêng vèn TT TiÒn tÖ ThÞ trưêng vèn TTCK Thêi gian ® ̧o h1n 1 n ̈m t Nhu vËy, tran TTCK giao dÞch 2 lo1i c«ng cô tμi chÝnh: c«ng cô tμi chÝnh tran thÞ truêng vèn vμ c«ng cô tμi chÝnh tran thÞ truêng tiÒn tÖ. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 19 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 20 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n - ThÞ truêng chøng kho ̧n lμ h1t nh©n trung t©m cña thÞ truêng tμi chÝnh, n¬i diÔn ra qu ̧ tr×nh ph ̧t hμnh, mua b ̧n c ̧c c«ng cô Nî vμ c«ng cô Vèn (c ̧c c«ng cô së h÷u). TT Nî TT Vèn cæ phÇn TT Tr ̧i phiÕu TT Cæ phiÕu 1.2.3.2. CÊu tróc thÞ truêng chøng kho ̧n Tuú theo môc ®Ých nghian cøu, cÊu tróc cña TTCK cã thÓ ®uîc ph©n lo1i theo nhiÒu tiau thøc kh ̧c nhau. Tuy nhian, th«ng thuêng, ta cã thÓ xem xÐt ba c ̧ch thøc c¬ b¶n lμ ph©n lo1i theo hμng ho ̧, ph©n lo1i theo h×nh thøc tæ chøc cña thÞ truêng vμ ph©n lo1i theo qu ̧ tr×nh lu©n chuyÓn vèn. C ̧c ph©n tÝch sau ®©y sÏ thÓ hiÖn tõng c ̧ch thøc ph©n lo1i ®ã. a. Ph©n lo1i theo hμng ho ̧ Theo c ̧c lo1i hμng ho ̧ ®uîc mua b ̧n tran thÞ truêng, nguêi ta cã thÓ ph©n thÞ truêng chøng kho ̧n thμnh thÞ truêng tr ̧i phiÕu, thÞ truêng cæ phiÕu vμ thÞ truêng c ̧c c«ng cô dÉn suÊt. ThÞ truêng tr ̧i phiÕu (Bond Markets) lμ thÞ truêng mμ hμng ho ̧ ®uîc mua b ̧n t1i ®ã lμ c ̧c tr ̧i phiÕu. Tr ̧i phiÕu lμ c«ng cô nî, mμ thùc chÊt cña viÖc ph ̧t hμnh c ̧c c«ng cô nμy lμ nhμ ph ̧t hμnh ®øng ra ®i vay theo phu¬ng thøc cã hoμn tr¶ c¶ gèc lÉn l·i. Nguêi cho vay sÏ kh«ng chÞu bÊt cø tr ̧ch nhiÖm nμo vÒ kÕt qu¶ ho1t ®éng sö dông vèn cña nguêi vay vμ trong mäi truêng hîp, nhμ ph ̧t hμnh ph¶i cã tr ̧ch nhiÖm hoμn tr¶ cho tr ̧i chñ theo c ̧c cam kÕt ®· ®uîc x ̧c ®Þnh trong hîp ®ång vay. Tr ̧i phiÕu thuêng cã thêi h1n x ̧c ®Þnh, cã thÓ lμ trung h1n hay dμi h1n. Kh ̧c víi thÞ truêng nî, thÞ truêng cæ phiÕu (Stock Markets) lμ n¬i giao dÞch mua b ̧n, trao ®æi c ̧c giÊy tê x ̧c nhËn cæ phÇn ®ãng gãp cña cæ ®«ng. Cæ ®«ng lμ chñ së h÷u cña c«ng ty vμ ph¶i chÞu tr ̧ch nhiÖm trong phÇn ®ãng ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n gãp cña m×nh. Cæ phiÕu sÏ cho phÐp hä cã quyÒn yau cÇu ®èi víi lîi nhuËn sau thuÕ cña c«ng ty còng nhu ®èi víi tμi s¶n cña c«ng ty, khi tμi s¶n nμy ®uîc ®em b ̧n. Cæ phiÕu cã thêi gian ® ̧o h1n lμ kh«ng x ̧c ®Þnh. ThÞ truêng c ̧c c«ng cô dÉn suÊt (Derivative Markets) lμ n¬i c ̧c chøng kho ̧n ph ̧i sinh ®uîc mua vμ b ̧n. Tiau biÓu cho c ̧c c«ng cô nμy lμ hîp ®ång tu¬ng lai (Future Contracts), hîp ®ång quyÒn chän (Options). ThÞ truêng nμy ngμy cμng trë nan quan träng ®èi víi c ̧c nhμ qu¶n lý tμi chÝnh. Nã cung cÊp c ̧c c«ng cô phßng vÖ h÷u hiÖu, ®ång thêi còng lμ c«ng cô ®Çu c¬ lý tuëng cho c ̧c nhμ ®Çu tu. b. Ph©n lo1i theo qu ̧ tr×nh lu©n chuyÓn vèn Theo c ̧ch thøc nμy, thÞ truêng ®uîc ph©n thμnh thÞ truêng s¬ cÊp vμ thÞ truêng thø cÊp. ThÞ truêng s¬ cÊp hay thÞ truêng cÊp 1 (Primary Market) lμ thÞ truêng ph ̧t hμnh c ̧c chøng kho ̧n hay lμ n¬i mua b ̧n c ̧c chøng kho ̧n lÇn ®Çu tian. T1i thÞ truêng nμy, gi ̧ c¶ cña chøng kho ̧n lμ gi ̧ ph ̧t hμnh. ViÖc mua b ̧n chøng kho ̧n tran thÞ truêng s¬ cÊp lμm t ̈ng vèn cho nhμ ph ̧t hμnh. Th«ng qua viÖc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n, ChÝnh phñ cã tham nguån thu ®Ó tμi trî cho c ̧c dù ̧n ®Çu tu hoÆc chi tiau dïng cña ChÝnh phñ, c ̧c doanh nghiÖp huy ®éng vèn tran thÞ truêng nh»m tμi trî cho c ̧c dù ̧n ®Çu tu. ThÞ truêng thø cÊp hay thÞ truêng cÊp 2 (Secondary Market) lμ thÞ truêng giao dÞch mua b ̧n, trao ®æi nh÷ng chøng kho ̧n ®· ®uîc ph ̧t hμnh nh»m môc ®Ých kiÕm lêi, di chuyÓn vèn ®Çu tu hay di chuyÓn tμi s¶n x· héi. Quan hÖ gi÷a thÞ truêng s¬ cÊp vμ thÞ truêng thø cÊp thÓ hiÖn tran c ̧c gi ̧c ®é sau: Thø nhÊt, thÞ truêng thø cÊp lμm t ̈ng tÝnh láng cña c ̧c chøng kho ̧n ®· ph ̧t hμnh. ViÖc nμy lμm t ̈ng sù ua chuéng cña chøng kho ̧n vμ lμm gi¶m rñi ro cho c ̧c nhμ ®Çu tu. C ̧c nhμ ®Çu tu sÏ dÔ dμng h¬n trong viÖc sμng läc, lùa chän, thay ®æi kÕt cÊu danh môc ®Çu tu, tran c¬ së ®ã lμm gi¶m chi phÝ cho c ̧c nhμ ph ̧t hμnh trong viÖc huy ®éng vμ sö dông vèn. ViÖc t ̈ng tÝnh láng cña tμi s¶n sÏ t1o ®iÒu kiÖn t ̧ch biÖt gi÷a së h÷u vμ qu¶n lý, lμm c¬ së cho viÖc t ̈ng hiÖu qu¶ qu¶n lý doanh nghiÖp. ViÖc t ̈ng tÝnh láng cho c ̧c chøng kho ̧n t1o ®iÒu kiÖn cho viÖc chuyÓn ®æi thêi h1n cña vèn, tõ vèn ng3⁄4n h1n sang trung h1n vμ dμi h1n, ®ång thêi, t1o ®iÒu kiÖn cho viÖc ph©n phèi vèn mét c ̧ch hiÖu qu¶. Sù di chuyÓn vèn Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 21 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n ®Çu tu trong nÒn kinh tÕ ®uîc thùc hiÖn th«ng qua c¬ chÕ "bμn tay v« h×nh", c¬ chÕ x ̧c ®Þnh gi ̧ chøng kho ̧n vμ th«ng qua ho1t ®éng th©u tãm, s ̧p nhËp doanh nghiÖp tran thÞ truêng thø cÊp. Thø hai, thÞ truêng thø cÊp x ̧c ®Þnh gi ̧ cña chøng kho ̧n ®· ®uîc ph ̧t hμnh tran thÞ truêng s¬ cÊp. ThÞ truêng thø cÊp ®uîc xem lμ thÞ truêng ®Þnh gi ̧ c ̧c c«ng ty. Thø ba, th«ng qua viÖc x ̧c ®Þnh gi ̧, thÞ truêng thø cÊp cung cÊp mét danh môc chi phÝ vèn tu¬ng øng víi c ̧c møc ®é rñi ro kh ̧c nhau cña tõng phu¬ng ̧n ®Çu tu, t1o c¬ së tham chiÕu cho c ̧c nhμ ph ̧t hμnh còng nhu c ̧c nhμ ®Çu tu tran thÞ truêng s¬ cÊp. Th«ng qua c¬ chÕ bμn tay v« h×nh, vèn sÏ ®uîc chuyÓn tíi nh÷ng c«ng ty nμo lμm ̈n cã hiÖu qu¶ cao nhÊt, qua ®ã lμm t ̈ng hiÖu qu¶ kinh tÕ x· héi. Tãm l1i, thÞ truêng s¬ cÊp vμ thÞ truêng thø cÊp cã quan hÖ mËt thiÕt, hç trî lÉn nhau. VÒ b¶n chÊt, mèi quan hÖ gi÷a thÞ truêng chøng kho ̧n s¬ cÊp vμ thø cÊp lμ mèi quan hÖ néi t1i, biÖn chøng. NÕu kh«ng cã thÞ truêng s¬ cÊp sÏ kh«ng cã thÞ truêng thø cÊp, ®ång thêi, thÞ truêng thø cÊp l1i t1o ®iÒu kiÖn ph ̧t triÓn cho thÞ truêng s¬ cÊp. Môc ®Ých cuèi cïng cña c ̧c nhμ qu¶n lý lμ ph¶i t ̈ng cuêng ho1t ®éng huy ®éng vèn tran thÞ truêng s¬ cÊp, v× chØ cã t1i thÞ truêng nμy, vèn míi thùc sù vËn ®éng tõ nguêi tiÕt kiÖm sang nguêi ®Çu tu, cßn sù vËn ®éng cña vèn tran thÞ truêng thø cÊp chØ lμ tu b¶n gi¶, kh«ng t ̧c ®éng trùc tiÕp tíi viÖc tÝch tô vμ tËp trung vèn. c. Ph©n lo1i theo h×nh thøc tæ chøc cña thÞ truêng ThÞ truêng chøng kho ̧n cã thÓ ®uîc tæ chøc theo hai c ̧ch sau: C ̧ch thø nhÊt lμ tæ chøc thμnh c ̧c Së giao dÞch (Stock Exchange), t1i ®©y, nguêi mua vμ nguêi b ̧n (hoÆc ®1i lý, m«i giíi cña hä) gÆp nhau t1i mét ®Þa ®iÓm nhÊt ®Þnh ®Ó tiÕn hμnh giao dÞch mua b ̧n, trao ®æi chøng kho ̧n. ChÝnh v× vËy, nguêi ta cßn gäi Së giao dÞch chøng kho ̧n lμ thÞ truêng tËp trung, n¬i giao dÞch mua b ̧n, trao ®æi c ̧c chøng kho ̧n cña c ̧c c«ng ty lín, ho1t ®éng cã hiÖu qu¶. Së giao dÞch chøng kho ̧n ®uîc qu¶n lý mét c ̧ch chÆt chÏ bëi Uû ban chøng kho ̧n quèc gia, c ̧c giao dÞch chÞu sù ®iÒu tiÕt cña LuËt Chøng kho ̧n vμ thÞ truêng chøng kho ̧n. Nh÷ng thÞ truêng chøng kho ̧n tËp trung tiau biÓu ®uîc biÕt ®Õn lμ Së giao dÞch chøng kho ̧n Lu©n ®«n (London Stock Exchange), Së giao dÞch chøng kho ̧n Mü (American Stock Exchange), Së giao dÞch chøng kho ̧n Pari (Paris Stock Exchange). 22 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n C ̧ch thø hai, kh ̧c víi thÞ truêng tËp trung, thÞ truêng giao dÞch qua quÇy hay thÞ truêng chøng kho ̧n phi tËp trung (OTC: Over -The - Counter Market) lμ thÞ truêng cña c ̧c nhμ bu«n, nh÷ng nguêi t1o thÞ truêng (Market Makers). C ̧c nhμ bu«n cã mét danh môc chøng kho ̧n vμ hä s1⁄2n sμng mua vμ b ̧n víi c ̧c nhμ bu«n kh ̧c còng nhu c ̧c nhμ ®Çu tu khi nh÷ng nguêi nμy chÊp nhËn gi ̧ c¶ cña hä. ë thÞ truêng nμy kh«ng cã ®Þa ®iÓm giao dÞch chÝnh thøc mμ cã thÓ diÔn ra t1i tÊt c¶ c ̧c quÇy, sμn giao dÞch cña c ̧c thμnh vian th«ng qua ®iÖn tho1i hay m1ng m ̧y tÝnh diÖn réng. Khèi luîng giao dÞch cña thÞ truêng nμy thuêng lín h¬n rÊt nhiÒu lÇn so víi thÞ truêng Së giao dÞch. Ngoμi hai lo1i thÞ truêng nau tran, nguêi ta cßn nãi ®Õn thÞ truêng thø ba, thÞ truêng dμnh cho c ̧c chøng kho ̧n kh«ng ®ñ tiau chuÈn ®Ó giao dÞch tran thÞ truêng tËp trung vμ thÞ truêng OTC. Ngoμi ra, nguêi ta cßn ph©n lo1i thÞ truêng chøng kho ̧n thμnh thÞ truêng më vμ thÞ truêng ®μm ph ̧n, thÞ truêng giao ngay (Spot Markets) vμ thÞ truêng kú h1n (Future Markets). ViÖc ph©n lo1i thÞ truêng chøng kho ̧n sÏ gióp ph©n tÝch cô thÓ h¬n vai trß cña thÞ truêng chøng kho ̧n. 1.2.4. C ̧c chñ thÓ tran TTCK C ̧c tæ chøc vμ c ̧ nh©n tham gia thÞ truêng chøng kho ̧n cã thÓ ®uîc chia thμnh 3 nhãm sau: chñ thÓ ph ̧t hμnh, chñ thÓ ®Çu tu vμ c ̧c tæ chøc cã lian quan ®Õn chøng kho ̧n. 1.2.4.1. Chñ thÓ ph ̧t hμnh Chñ thÓ ph ̧t hμnh lμ nguêi cung cÊp c ̧c chøng kho ̧n - hμng hãa cña thÞ truêng chøng kho ̧n. C ̧c chñ thÓ ph ̧t hμnh bao gåm: ChÝnh phñ, c ̧c doanh nghiÖp vμ mét sè tæ chøc kh ̧c nhu: c ̧c Quü ®Çu tu; tæ chøc tμi chÝnh trung gian... - ChÝnh phñ vμ chÝnh quyÒn ®Þa phu¬ng lμ chñ thÓ ph ̧t hμnh c ̧c chøng kho ̧n: Tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ; Tr ̧i phiÕu ®Þa phu¬ng; Tr ̧i phiÕu c«ng tr×nh; TÝn phiÕu kho b1c. - C«ng ty lμ chñ thÓ ph ̧t hμnh c ̧c cæ phiÕu vμ tr ̧i phiÕu c«ng ty. - C ̧c tæ chøc tμi chÝnh lμ chñ thÓ ph ̧t hμnh c ̧c c«ng cô tμi chÝnh nhu c ̧c tr ̧i phiÕu, chøng chØ huëng thô... phôc vô cho môc tiau huy ®éng vèn vμ phï hîp víi ®Æc thï ho1t ®éng cña hä theo LuËt ®Þnh. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 23 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 24 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 1.2.4.2. Nhμ ®Çu tư Chñ thÓ ®Çu tu lμ nh÷ng nguêi cã tiÒn, thùc hiÖn viÖc mua vμ b ̧n chøng kho ̧n tran thÞ truêng chøng kho ̧n ®Ó t×m kiÕm lîi nhuËn. Nhμ ®Çu tu cã thÓ ®uîc chia thμnh 2 lo1i: nhμ ®Çu tu c ̧ nh©n vμ nhμ ®Çu tu cã tæ chøc. - C ̧c nhμ ®Çu tu c ̧ nh©n Nhμ ®Çu tu c ̧ nh©n lμ c ̧c c ̧ nh©n vμ hé gia ®×nh, nh÷ng nguêi cã vèn nhμn rçi t1m thêi, tham gia mua b ̧n tran thÞ truêng chøng kho ̧n víi môc ®Ých t×m kiÕm lîi nhuËn. Tuy nhian, trong ®Çu tu th× lîi nhuËn l1i lu«n g3⁄4n víi rñi ro, kú väng lîi nhuËn cμng cao th× møc ®é chÊp nhËn rñi ro ph¶i cμng lín vμ nguîc l1i. ChÝnh v× vËy c ̧c nhμ ®Çu tu c ̧ nh©n lu«n ph¶i lùa chän c ̧c h×nh thøc ®Çu tu phï hîp víi kh¶ n ̈ng còng nhu møc ®é chÊp nhËn rñi ro cña m×nh. - C ̧c nhμ ®Çu tu cã tæ chøc Nhμ ®Çu tu cã tæ chøc lμ c ̧c ®Þnh chÕ ®Çu tu, thuêng xuyan mua b ̧n chøng kho ̧n víi sè luîng lín tran thÞ truêng. Mét sè nhμ ®Çu tu chuyan nghiÖp chÝnh tran thÞ truêng chøng kho ̧n lμ c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i, c«ng ty chøng kho ̧n, c«ng ty ®Çu tu, c ̧c c«ng ty b¶o hiÓm, quü tu¬ng hç, c ̧c quü lu¬ng huu vμ c ̧c quü b¶o hiÓm x· héi kh ̧c. §Çu tu th«ng qua c ̧c tæ chøc ®Çu tu cã uu ®iÓm lμ cã thÓ ®a d1ng hãa danh môc ®Çu tu vμ c ̧c quyÕt ®Þnh ®Çu tu ®uîc thùc hiÖn bëi c ̧c chuyan gia cã chuyan m«n vμ cã kinh nghiÖm. 1.2.4.3. C ̧c tæ chøc cã lian quan ®Õn thÞ trưêng chøng kho ̧n 1.2.4.3.1. C¬ quan qu¶n lý vμ gi ̧m s ̧t ho1t ®éng TTCK LÞch sö h×nh thμnh vμ ph ̧t triÓn TTCK ®· cho thÊy, ®Çu tian thÞ truêng chøng kho ̧n h×nh thμnh mét c ̧ch tù ph ̧t khi cã sù xuÊt hiÖn cña cæ phiÕu vμ tr ̧i phiÕu vμ hÇu nhu chua cã sù qu¶n lý. Nhung nhËn thÊy cÇn cã sù b¶o vÖ lîi Ých cho c ̧c nhμ ®Çu tu vμ ®¶m b¶o sù ho1t ®éng cña thÞ truêng ®uîc th«ng suèt, æn ®Þnh vμ an toμn, b¶n th©n c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n vμ c ̧c quèc gia cã thÞ truêng chøng kho ̧n ho1t ®éng cho r»ng cÇn ph¶i cã c¬ quan qu¶n lý vμ gi ̧m s ̧t vÒ ho1t ®éng ph ̧t hμnh vμ kinh doanh chøng kho ̧n. ChÝnh v× vËy, c¬ quan qu¶n lý vμ gi ̧m s ̧t thÞ truêng chøng kho ̧n ®· ra ®êi. C¬ quan qu¶n lý vμ gi ̧m s ̧t thÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc h×nh thμnh duíi nhiÒu m« h×nh tæ chøc ho1t ®éng kh ̧c nhau, cã nuíc do c ̧c tæ chøc tù qu¶n thμnh lËp, cã nuíc c¬ quan nμy trùc thuéc ChÝnh phñ, nhung cã nuíc l1i cã sù ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n kÕt hîp qu¶n lý gi÷a c ̧c tæ chøc tù qu¶n vμ Nhμ nuíc. Nhung tùu chung l1i, c¬ quan qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ TTCK do ChÝnh phñ cña c ̧c nuíc thμnh lËp víi môc ®Ých b¶o vÖ lîi Ých cña nguêi ®Çu tu vμ b¶o ®¶m cho thÞ truêng chøng kho ̧n ho1t ®éng lμnh m1nh, an toμn vμ ph ̧t triÓn bÒn v÷ng.. C¬ quan qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ TTCK cã thÓ cã nh÷ng tan gäi kh ̧c nhau, tuú thuéc tõng nuíc vμ nã ®uîc thμnh lËp ®Ó thùc hiÖn chøc n ̈ng qu¶n lý Nhμ nuíc ®èi víi thÞ truêng chøng kho ̧n. T1i Trung Quèc, ban ®Çu Ng©n hμng nh©n d©n Trung Quèc thùc hiÖn chøc n ̈ng qu¶n lý Nhμ nuíc ®èi víi c ̧c ho1t ®éng cña TTCK. Cïng phèi hîp thùc hiÖn chøc n ̈ng qu¶n lý víi Ng©n hμng nh©n d©n cßn cã c¬ quan Héi ®ång Nhμ nuíc trong lÜnh vùc cæ phÇn hãa c ̧c doanh nghiÖp. Do kh«ng n»m cïng trong mét tæ chøc ®éc lËp nan viÖc qu¶n lý thÞ truêng kh«ng ®uîc chÆt chÏ, kÐm hiÖu qu¶. Ngμy 29/12/1998, LuËt chøng kho ̧n Trung Quèc ®uîc th«ng qua ®· tËp trung viÖc gi ̧m s ̧t, qu¶n lý TTCK vμo mét c¬ quan duy nhÊt ®ã lμ Uû ban gi ̧m qu¶n chøng kho ̧n cña Quèc vô viÖn Trung Quèc. T1i Anh c¬ quan qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ TTCK lμ Uû ban ®Çu tu chøng kho ̧n (SIB - Securities Investment Board). Uû ban nμy lμ mét tæ chøc ®uîc thõa nhËn trong ®1o luËt vÒ c ̧c dÞch vô tμi chÝnh ban hμnh n ̈m 1986. T1i Mü, Uû ban chøng kho ̧n vμ giao dÞch chøng kho ̧n (SEC - Securities anh Exchange Commision) lμ mét c¬ quan cña lian bang cã tu c ̧ch ph ̧p lý thùc hiÖn viÖc qu¶n lý thÞ truêng chøng kho ̧n. TÊt c¶ c ̧c tæ chøc ho1t ®éng trong ngμnh chøng kho ̧n ®Òu ph¶i ® ̈ng ký, b ̧o c ̧o vμ chÞu sù kiÓm tra, gi ̧m s ̧t cña Uû ban chøng kho ̧n vμ giao dÞch chøng kho ̧n. T1i NhËt B¶n, n ̈m 1992, Uû ban gi ̧m s ̧t chøng kho ̧n vμ giao dÞch chøng kho ̧n (ESC - Exchange Surveillance Commission) ®uîc thμnh lËp, n ̈m 1998 ®· ®æi tan thμnh Financial Supervision Agency (FSA) víi chøc n ̈ng c¬ b¶n lμ tiÕn hμnh ®iÒu tra vμ xö lý c ̧c giao dÞch gian lËn tran thÞ truêng chøng kho ̧n. C ̧c chøc n ̈ng qu¶n lý thÞ truêng chøng kho ̧n chung do Tæng côc chøng kho ̧n thuéc Bé Tμi chÝnh NhËt B¶n ®¶m nhiÖm. T1i Hμn Quèc, qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ TTCK cã Uû ban chøng kho ̧n vμ giao dÞch chøng kho ̧n (SEC - Securities Exchange Commission) vμ Uû ban gi ̧m s ̧t chøng kho ̧n (SSB - Securities Supervise Board) (tõ n ̈m 1998 ®æi tan thμnh Financial Supervision Commision) ®uîc ®Æt duíi sù qu¶n lý cña Bé Kinh tÕ - Tμi chÝnh. Ban gi ̧m s ̧t chøng kho ̧n lμ c¬ quan chÊp hμnh cña Uû ban Chøng kho ̧n vμ giao dÞch chøng kho ̧n thùc hiÖn c ̧c chøc n ̈ng qu¶n lý Nhμ nuíc ®èi víi thÞ truêng chøng kho ̧n. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 25 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 26 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n Tõ nh÷ng kinh nghiÖm häc tËp ®uîc ë nh÷ng nuíc cã thÞ truêng chøng kho ̧n ph ̧t triÓn, víi sù vËn dông s ̧ng t1o vμo ®iÒu kiÖn, hoμn c¶nh thùc tÕ, ViÖt Nam ®· thμnh lËp c¬ quan qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ chøng kho ̧n vμ TTCK truíc khi ra ®êi thÞ truêng chøng kho ̧n ViÖt Nam, ®ã lμ Uû ban Chøng kho ̧n Nhμ nuíc, thμnh lËp theo NghÞ ®Þnh sè 75 CP ngμy 28/11/1996 cña ChÝnh phñ. Theo ®ã, Uû ban Chøng kho ̧n Nhμ nuíc lμ mét c¬ quan thuéc ChÝnh phñ thùc hiÖn chøc n ̈ng qu¶n lý Nhμ nuíc ®èi víi thÞ truêng chøng kho ̧n ë ViÖt Nam. 1.2.3.4.2. Së giao dÞch chøng kho ̧n Së giao dÞch chøng kho ̧n thùc hiÖn vËn hμnh TTCK th«ng qua bé m ̧y tæ chøc vμ hÖ thèng c ̧c quy ®Þnh, v ̈n b¶n ph ̧p luËt vÒ giao dÞch chøng kho ̧n tran c¬ së phï hîp víi c ̧c quy ®Þnh cña luËt ph ̧p vμ Uû ban chøng kho ̧n. 1.2.3.4.3. HiÖp héi c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n HiÖp héi c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n lμ tæ chøc tù qu¶n cña c ̧c c«ng ty chøng kho ̧n vμ mét sè thμnh vian kh ̧c ho1t ®éng trong ngμnh chøng kho ̧n, ®uîc thμnh lËp víi môc ®Ých b¶o vÖ lîi Ých cho c ̧c thμnh vian vμ c ̧c nhμ ®Çu tu tran thÞ truêng. HiÖp héi c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n thuêng lμ mét tæ chøc tù qu¶n, thùc hiÖn mét sè chøc n ̈ng chÝnh nhu sau: - §μo t1o, nghian cøu trong lÜnh vùc chøng kho ̧n. - KhuyÕn khÝch ho1t ®éng ®Çu tu vμ kinh doanh chøng kho ̧n - Ban hμnh vμ thùc hiÖn c ̧c quy t3⁄4c tù ®iÒu hμnh tran c¬ së c ̧c quy ®Þnh ph ̧p luËt vÒ chøng kho ̧n hiÖn hμnh. - Gi¶i quyÕt c ̧c tranh chÊp gi÷a c ̧c thμnh vian. - Tiau chuÈn hãa c ̧c nguyan t3⁄4c vμ th«ng lÖ trong ngμnh chøng kho ̧n - Hîp t ̧c víi ChÝnh phñ vμ c ̧c c¬ quan kh ̧c ®Ó gi¶i quyÕt c ̧c vÊn ®Ò cã t ̧c ®éng ®Õn ho1t ®éng kinh doanh chøng kho ̧n. 1.2.3.4.4. Tæ chøc luu ký vμ thanh to ̧n bï trõ chøng kho ̧n Lμ tæ chøc nhËn luu gi÷ c ̧c chøng kho ̧n vμ tiÕn hμnh c ̧c nghiÖp vô thanh to ̧n bï trõ cho c ̧c giao dÞch chøng kho ̧n. C ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i, c«ng ty chøng kho ̧n ® ̧p øng ®ñ c ̧c ®iÒu kiÖn cña Uû ban chøng kho ̧n sÏ thùc hiÖn dÞch vô luu ký vμ thanh to ̧n bï trõ chøng kho ̧n. 1.2.3.4.5. C ̧c tæ chøc hç trî ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n Lμ c ̧c tæ chøc ®uîc thμnh lËp víi môc ®Ých khuyÕn khÝch më réng vμ t ̈ng truëng cña thÞ truêng chøng kho ̧n th«ng qua c ̧c ho1t ®éng nhu: cho vay tiÒn ®Ó mua cæ phiÕu vμ cho vay chøng kho ̧n ®Ó b ̧n trong c ̧c giao dÞch b¶o chøng. C ̧c tæ chøc hç trî chøng kho ̧n ë c ̧c nuíc kh ̧c nhau cã ®Æc ®iÓm kh ̧c nhau, cã mét sè nuíc kh«ng cho phÐp thμnh lËp c ̧c lo1i h×nh tæ chøc nμy. 1.2.3.4.6. C ̧c c«ng ty ® ̧nh gi ̧ hÖ sè tÝn nhiÖm C«ng ty ® ̧nh gi ̧ hÖ sè tÝn nhiÖm lμ c«ng ty chuyan cung cÊp dÞch vô ® ̧nh gi ̧ n ̈ng lùc thanh to ̧n c ̧c kho¶n vèn gèc vμ l·i ®óng thêi h1n vμ tiÒm lùc tμi chÝnh cña tæ chøc ph ̧t hμnh (TCPH) theo nh÷ng ®iÒu kho¶n ®· cam kÕt cña TCPH ®èi víi mét ®ît ph ̧t hμnh cô thÓ. HÖ sè tÝn nhiÖm ®uîc biÓu hiÖn b»ng c ̧c ch÷ c ̧i hay ch÷ sè, tuú theo quy ®Þnh cña tõng c«ng ty xÕp h1ng. VÝ dô, hÖ thèng xÕp h1ng Moody,s sÏ cã c ̧c hÖ sã tÝn nhiÖm ®uîc ký hiÖu lμ aaa, aa1, Baa1, hay B1...; hÖ thèng xÕp h1ng cña S&P, cã c ̧c møc xÕp h1ng AAA, AA+, AA, AA-, A+, A... C ̧c nhμ ®Çu tu cã thÓ dùa vμo c ̧c hÖ sè tÝn nhiÖm vÒ TCPH do c ̧c c«ng ty ® ̧nh gi ̧ hÖ sè tÝn nhiÖm cung cÊp ®Ó c©n nh3⁄4c ®ua ra quyÕt ®Þnh ®Çu tu cña m×nh. C ̧c c«ng ty ® ̧nh gi ̧ (xÕp h1ng) hÖ sè tÝn nhiÖm cã vai trß quan träng trong viÖc ph ̧t hμnh c ̧c chøng kho ̧n, ®Æc biÖt lμ ph ̧t hμnh c ̧c chøng kho ̧n quèc tÕ. 1.2.5. Vai trß cña thÞ triêng chøng kho ̧n Xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ vμ khu vùc víi sù ra ®êi cña Tæ chøc Thu¬ng m1i ThÕ giíi (WTO), cña Lian minh Ch©u ¢u, cña c ̧c khèi thÞ truêng chung, ®ßi hái c ̧c quèc gia ph¶i thóc ®Èy ph ̧t triÓn kinh tÕ víi tèc ®é vμ hiÖu qu¶ cao. Thùc tÕ ph ̧t triÓn kinh tÕ ë c ̧c quèc gia tran thÕ giíi ®· kh1⁄4ng ®Þnh vai trß quan träng cña thÞ truêng chøng kho ̧n trong ph ̧t triÓn kinh tÕ: Thø nhÊt, thÞ truêng chøng kho ̧n, víi viÖc t1o ra c ̧c c«ng cô cã tÝnh thanh kho¶n cao, cã thÓ tÝch tô, tËp trung vμ ph©n phèi vèn, chuyÓn thêi h1n cña vèn phï hîp víi yau cÇu ph ̧t triÓn kinh tÕ. ë Hμn Quèc, thÞ truêng chøng kho ̧n ®· ®ãng vai trß kh«ng nhá trong sù t ̈ng truëng kinh tÕ trong h¬n ba mu¬i n ̈m cho tíi cuèi thËp kû 90. ThÞ truêng chøng kho ̧n Hμn Quèc lín m1nh ®øng hμng thø 13 tran thÕ giíi, víi Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 27 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n tæng gi ̧ trÞ huy ®éng lμ 160 tû §« la Mü, ®· gãp phÇn t1o møc t ̈ng truëng kinh tÕ ®1t møc b×nh qu©n 9%/n ̈m, thu nhËp quèc d©n b×nh qu©n ®Çu nguêi n ̈m 1995 lμ tran 10.000 USD. YÕu tè th«ng tin vμ yÕu tè c1nh tranh tran thÞ truêng sÏ ®¶m b¶o cho viÖc ph©n phèi vèn mét c ̧ch cã hiÖu qu¶. ThÞ truêng tμi chÝnh lμ n¬i tian phong ̧p dông c«ng nghÖ míi vμ nh1y c¶m víi m«i truêng thuêng xuyan thay ®æi. Thùc tÕ tran thÞ truêng chøng kho ̧n, tÊt c¶ c ̧c th«ng tin ®uîc cËp nhËt vμ ®uîc chuyÓn t¶i tíi tÊt c¶ c ̧c nhμ ®Çu tu, nhê ®ã, hä cã thÓ ph©n tÝch vμ ®Þnh gi ̧ cho c ̧c chøng kho ̧n. ChØ nh÷ng c«ng ty cã hiÖu qu¶ bÒn v÷ng míi cã thÓ nhËn ®uîc vèn víi chi phÝ rÎ tran thÞ truêng. ThÞ truêng chøng kho ̧n t1o mét sù c1nh tranh cã hiÖu qu¶ tran thÞ truêng tμi chÝnh, ®iÒu nμy buéc c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i vμ c ̧c tæ chøc tμi chÝnh ph¶i quan t©m tíi ho1t ®éng cña chÝnh hä vμ lμm gi¶m chi phÝ tμi chÝnh. ViÖc huy ®éng vèn tran thÞ truêng chøng kho ̧n cã thÓ lμm t ̈ng vèn tù cã cña c ̧c c«ng ty vμ gióp hä tr ̧nh c ̧c kho¶n vay cã chi phÝ cao còng nhu sù kiÓm so ̧t chÆt chÏ cña c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i. ThÞ truêng chøng kho ̧n khuyÕn khÝch tÝnh c1nh tranh cña c ̧c c«ng ty tran thÞ truêng. Sù tån t1i cña thÞ truêng chøng kho ̧n còng lμ yÕu tè quyÕt ®Þnh ®Ó thu hót vèn ®Çu tu nuíc ngoμi. §©y chÝnh lμ c ̧c yÕu tè ®¶m b¶o cho sù ph©n bæ cã hiÖu qu¶ c ̧c nguån lùc trong mét quèc gia còng nhu trong ph1m vi quèc tÕ. Thø hai, thÞ truêng chøng kho ̧n gãp phÇn thùc hiÖn t ̧i ph©n phèi c«ng b»ng h¬n, th«ng qua viÖc buéc c ̧c tËp ®oμn gia ®×nh trÞ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ra c«ng chóng, gi¶i to¶ sù tËp trung quyÒn lùc kinh tÕ cña c ̧c tËp ®oμn, song vÉn tËp trung vèn cho ph ̧t triÓn kinh tÕ. ViÖc t ̈ng cuêng tÇng líp trung luu trong x· héi, t ̈ng cuêng sù gi ̧m s ̧t cña x· héi ®èi víi qu ̧ tr×nh ph©n phèi ®· gióp nhiÒu nuíc tiÕn xa h¬n tíi mét x· héi c«ng b»ng vμ d©n chñ. ViÖc gi¶i to¶ tËp trung quyÒn lùc kinh tÕ còng t1o ®iÒu kiÖn c1nh tranh c«ng b»ng h¬n, qua ®ã t1o hiÖu qu¶ vμ t ̈ng truëng kinh tÕ. Thø ba, thÞ truêng chøng kho ̧n t1o ®iÒu kiÖn cho viÖc t ̧ch biÖt gi÷a së h÷u vμ qu¶n lý doanh nghiÖp. Khi quy m« cña doanh nghiÖp t ̈ng lan, m«i truêng kinh doanh trë nan phøc t1p h¬n, nhu cÇu vÒ qu¶n lý chuyan tr ̧ch còng t ̈ng theo. ThÞ truêng chøng kho ̧n t1o ®iÒu kiÖn cho viÖc tiÕt kiÖm vèn vμ chÊt x ̧m, t1o ®iÒu kiÖn thóc ®Èy qu ̧ tr×nh cæ phÇn ho ̧ doanh nghiÖp Nhμ 28 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n nuíc. C¬ chÕ th«ng tin hoμn h¶o t1o kh¶ n ̈ng gi ̧m chÆt chÏ cña thÞ truêng chøng kho ̧n ®· lμm gi¶m t ̧c ®éng cña c ̧c tiau cùc trong qu¶n lý, t1o ®iÒu kiÖn kÕt hîp hμi hoμ gi÷a lîi Ých cña chñ së h÷u, nhμ qu¶n lý vμ nh÷ng nguêi lμm c«ng. Thø tu, hiÖu qu¶ cña quèc tÕ ho ̧ thÞ truêng chøng kho ̧n. ViÖc më cöa thÞ truêng chøng kho ̧n lμm t ̈ng tÝnh láng vμ c1nh tranh tran thÞ truêng quèc tÕ. §iÒu nμy cho phÐp c ̧c c«ng ty cã thÓ huy ®éng nguån vèn rÎ h¬n, t ̈ng cuêng ®Çu tu tõ nguån tiÕt kiÖm ban ngoμi, ®ång thêi t ̈ng cuêng kh¶ n ̈ng c1nh tranh quèc tÕ vμ më réng c ̧c c¬ héi kinh doanh cña c ̧c c«ng ty trong nuíc. Hμn Quèc, Singapore, Thailand, Malaysia lμ nh÷ng minh chøng ®iÓn h×nh vÒ viÖc tËn dông c ̧c c¬ héi do thÞ truêng chøng kho ̧n mang l1i. Tuy nhian, chóng ta còng ph¶i xem xÐt c ̧c t ̧c ®éng tiau cùc cã thÓ x¶y ra nhu viÖc t ̈ng cung tiÒn qu ̧ møc, ̧p lùc cña l1m ph ̧t, vÊn ®Ò ch¶y m ̧u vèn, hoÆc sù th©u tãm cña nguêi nuíc ngoμi tran TTCK. Thø n ̈m, thÞ truêng chøng kho ̧n t1o c¬ héi cho ChÝnh phñ huy ®éng c ̧c nguån tμi chÝnh mμ kh«ng t1o ̧p lùc vÒ l1m ph ̧t, ®ång thêi t1o c ̧c c«ng cô cho viÖc thùc hiÖn chÝnh s ̧ch tμi chÝnh tiÒn tÖ cña ChÝnh phñ. Thø s ̧u, thÞ truêng chøng kho ̧n cung cÊp mét dù b ̧o tuyÖt vêi vÒ c ̧c chu kú kinh doanh trong tu¬ng lai. ViÖc thay ®æi gi ̧ chøng kho ̧n cã xu huíng ®i truíc chu kú kinh doanh cho phÐp ChÝnh phñ còng nhu c ̧c c«ng ty ® ̧nh gi ̧ kÕ ho1ch ®Çu tu còng nhu viÖc ph©n bæ c ̧c nguån lùc cña hä. ThÞ truêng chøng kho ̧n còng t1o ®iÒu kiÖn t ̧i cÊu tróc nÒn kinh tÕ. Ngoμi nh÷ng t ̧c ®éng tÝch cùc tran ®©y, thÞ truêng chøng kho ̧n còng cã nh÷ng t ̧c ®éng tiau cùc nhÊt ®Þnh. ThÞ truêng chøng kho ̧n ho1t ®éng tran c¬ së th«ng tin hoμn h¶o. Song ë c ̧c thÞ truêng míi næi, th«ng tin ®uîc chuyÓn t¶i tíi c ̧c nhμ ®Çu tu kh«ng ®Çy ®ñ vμ kh«ng gièng nhau. ViÖc quyÕt ®Þnh gi ̧ c¶, mua b ̧n chøng kho ̧n cña c ̧c nhμ ®Çu tu kh«ng dùa tran c¬ së th«ng tin vμ xö lý th«ng tin. Nhu vËy, gi ̧ c¶ chøng kho ̧n kh«ng ph¶n ̧nh gi ̧ trÞ kinh tÕ c¬ b¶n cña c«ng ty vμ kh«ng trë thμnh c¬ së ®Ó ph©n phèi mét c ̧ch cã hiÖu qu¶ c ̧c nguån lùc. Mét sè tiau cùc kh ̧c cña thÞ truêng chøng kho ̧n nhu hiÖn tuîng ®Çu c¬, hiÖn tuîng xung ®ét quyÒn lùc lμm thiÖt h1i cho quyÒn lîi cña c ̧c cæ ®«ng thiÓu sè, viÖc mua b ̧n néi gi ̧n, thao tóng thÞ truêng lμm n¶n lßng c ̧c Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 29 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n nhμ ®Çu tu vμ nhu vËy, sÏ t ̧c ®éng tiau cùc tíi tiÕt kiÖm vμ ®Çu tu. NhiÖm vô cña c ̧c nhμ qu¶n lý thÞ truêng lμ gi¶m thiÓu c ̧c tiau cùc cña thÞ truêng nh»m b¶o vÖ quyÒn lîi cña c ̧c nhμ ®Çu tu vμ ®¶m b¶o cho tÝnh hiÖu qu¶ cña thÞ truêng. Nhu vËy, vai trß cña thÞ truêng chøng kho ̧n ®uîc thÓ hiÖn tran nhiÒu khÝa c1nh kh ̧c nhau. Song vai trß tÝch cùc hay tiau cùc cña thÞ truêng chøng kho ̧n cã thùc sù ®uîc ph ̧t huy hay h1n chÕ phô thuéc ® ̧ng kÓ vμo c ̧c chñ thÓ tham gia thÞ truêng vμ sù qu¶n lý cña Nhμ nuíc. 1.2.6. Giíi thiÖu mét sè TTCK tran thÕ giíi 1.2.6.1. ThÞ trưêng chøng kho ̧n Mü. ThÞ truêng chøng kho ̧n Mü cã lÞch sö ph ̧t triÓn l©u dμi vμ ®· ®1t ®Õn tr×nh ®é cao vÒ mäi mÆt. M« h×nh TTCK Mü ®· ®uîc nhiÒu nuíc häc tËp, ̧p dông vμ söa ®æi cho phï hîp víi ®iÒu kiÖn thùc tÕ cña tõng nuíc. Thêi ®iÓm ® ̧nh dÊu sù ra ®êi TTCK Mü lμ 17 th ̧ng 05 n ̈m 1792 khi mét sè nhμ m«i giíi c«ng bè tho¶ thuËn cña hä sau khi nhãm häp duíi gèc c©y ng« ®ång ë sè 68 phè U«n (gäi lμ HiÖp uíc c©y ng« ®ång) vμ ®Õn n ̈m 1800 ® ̧nh dÊu sù ra ®êi Së giao dÞch chøng kho ̧n (SGDCK) ®Çu tian, tiÕp theo ®ã lμ hμng lo1t c ̧c SGDCK ®uîc h×nh thμnh tran kh3⁄4p nuíc Mü. ThÞ truêng chøng kho ̧n Mü hiÖn nay lμ mét thÞ truêng quan träng bËc nhÊt tran thÕ giíi nÕu xÐt tran tæng thÓ khèi luîng tu b¶n giao dÞch vμ sù ¶nh huëng to lín cña nã ®èi víi c ̧c thÞ truêng chøng kho ̧n kh ̧c. §iÒu ® ̧ng chó ý lμ 2/3 nghiÖp vô giao dÞch chøng kho ̧n ë Mü ®uîc thùc hiÖn tran thÞ truêng phi tËp trung, ®Æc biÖt lμ ®èi víi c ̧c hμng ho ̧ lμ tr ̧i phiÕu chÝnh phñ. Së Giao dÞch Chøng kho ̧n NewYork (NYSE) lμ Së giao dÞch lín nhÊt vμ l©u ®êi nhÊt nuíc Mü. ThÞ truêng chøng kho ̧n nμy cña Mü cßn ®uîc gäi lμ thÞ truêng phè Wall - n¬i ph«i thai nh÷ng giao dÞch ®Çu tian cña nuíc Mü kÓ tõ n ̈m 1864 vμ hiÖn lμ trung t©m giao dÞch chøng kho ̧n lín nhÊt thÕ giíi, qu¶n lý tíi h¬n 80% c ̧c giao dÞch chøng kho ̧n cña Mü vμ kÓ tõ n ̈m 1962 ®· trë thμnh thÞ truêng chøng kho ̧n quèc gia. N ̈m 2000, tæng sè cã 262,5 tû cæ phÇn ®uîc giao dÞch tran NYSE, sè cæ phÇn giao dÞch b×nh qu©n ngμy ®1t 1.041,6 triÖu USD. Gi ̧ trÞ giao dÞch b×nh qu©n ngμy còng ®1t 43,9 tû USD, tæng gi ̧ trÞ giao dÞch trong n ̈m 2000 cña NYSE ®1t 11,1 ngh×n tû USD. N ̈m 2000 lμ n ̈m NYSE hoμn thiÖn h¬n n÷a hÖ thèng giao dÞch b»ng sù thay ®æi cña c ̧ch yÕt gi ̧ (yÕt gi ̧ d1ng thËp ph©n thay 30 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n v× d1ng ph©n sè truíc kia). Cuèi n ̈m 2000, cã 2.862 cæ phiÕu ®uîc niam yÕt tran NYSE víi tæng gi ̧ trÞ lμ 17,1 ngh×n tû USD. Së giao dÞch chøng kho ̧n Mü (American Stock Exchange - AMEX) lμ thÞ truêng chøng kho ̧n tËp trung lín thø hai ë Mü vμ hiÖn nay cã kho¶ng 1/5 sè chøng kho ̧n cña Mü ®uîc mua b ̧n tran thÞ truêng nμy. Còng tu¬ng tù nhu Së giao dÞch chøng kho ̧n NewYork, AMEX ho1t ®éng theo hÖ thèng ®Êu gi ̧ më vμ c ̧c chuyan gia tran thÞ truêng ®ãng vai trß quan träng. HiÖn nay, thμnh vian cña Së lμ 661 thμnh vian. Ban c1nh c ̧c thÞ truêng chøng kho ̧n tËp trung lμ c ̧c Së giao dÞch (hiÖn cã kho¶ng 14 Së GDCK kh ̧c nhau), t1i Mü cßn cã thÞ truêng chøng kho ̧n phi tËp trung (OTC) rÊt ph ̧t triÓn ®ã lμ Nasdaq. ThÞ truêng OTC qua m1ng m ̧y tÝnh Nasdaq ®uîc thμnh lËp tõ n ̈m 1971, lμ bé phËn lín nhÊt cña thÞ truêng thø cÊp Mü xÐt vÒ sè luîng chøng kho ̧n giao dÞch tran thÞ truêng víi tran 15000 chøng kho ̧n, lín h¬n rÊt nhiÒu so víi sè luîng chøng kho ̧n giao dÞch tran thÞ truêng tËp trung NYSE. Chøng kho ̧n giao dÞch tran thÞ truêng nμy chiÕm ®a sè lμ cña c ̧c c«ng ty thuéc ngμnh c«ng nghÖ th«ng tin vμ c ̧c c«ng ty võa vμ nhá. ThÞ truêng ®uîc vËn hμnh bëi mét hÖ thèng c ̧c nhμ t1o lËp thÞ truêng vμ c ̧c nhμ m«i giíi, cã kho¶ng 600 nhμ t1o lËp thÞ truêng ho1t ®éng tÝch cùc tran Nasdaq vμ trung b×nh mçi nhμ t1o lËp thÞ truêng ®¶m nhËn 8 lo1i cæ phiÕu. ThÞ truêng Nasdaq chÞu sù qu¶n lý hai cÊp cña Uû ban chøng kho ̧n Mü (SEC) vμ HiÖp héi c ̧c nhμ giao dÞch chøng kho ̧n quèc gia Mü (NASD) qu¶n lý trùc tiÕp. ThÞ truêng Nasdaq hiÖn nay ®· ®uîc nèi m1ng toμn cÇu víi nhiÒu thÞ truêng OTC kh ̧c tran thÕ giíi. 1.2.6.2. ThÞ trưêng chøng kho ̧n NhËt B¶n. ThÞ truêng chøng kho ̧n NhËt B¶n ®ãng vai trß quan träng trong viÖc thu hót vèn dμi h1n cho ChÝnh phñ vμ c ̧c c«ng ty. Nãi ®Õn thÞ truêng chøng kho ̧n NhËt B¶n truíc hÕt ph¶i kÓ ®Õn Së giao dÞch chøng kho ̧n Tokyo (Tokyo Stock Exchange - TSE) bëi v× Së giao dÞch chøng kho ̧n Tokyo ra ®êi sím nhÊt, lμ thÞ truêng lín nhÊt t1i NhËt b¶n vÒ sè luîng chøng kho ̧n luu hμnh còng nhu vÒ doanh thu. Së giao dÞch chøng kho ̧n Tokyo ®uîc h×nh thμnh cïng thêi ®iÓm víi Së giao dÞch chøng kho ̧n Osaka vμo cuèi n ̈m 1878. Nh÷ng n ̈m 1943-1945, Së giao dÞch nμy bÞ ®ãng cöa do ¶nh huëng cña chiÕn tranh thÕ giíi lÇn thø II. N ̈m Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 31 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 1948, LuËt chøng kho ̧n vμ giao dÞch chøng kho ̧n ®uîc ban hμnh vμ Së giao dÞch chøng kho ̧n Tokyo ®uîc më cöa ho1t ®éng trë l1i vμo n ̈m 1949. Tõ ®ã ®Õn nay, qua nhiÒu lÇn c¶i c ̧ch vμ ®æi míi, Së giao dÞch chøng kho ̧n Tokyo ngμy cμng ph ̧t triÓn, trë thμnh ®Þnh chÕ tμi chÝnh quan träng trong hÖ thèng kinh tÕ cña NhËt b¶n. Së Giao dÞch Chøng kho ̧n T«ky« (TSE) lμ së giao dÞch lín thø 2 tran thÕ giíi vÒ doanh sè b ̧n, chØ sau NYSE. Tran TSE, viÖc giao dÞch, mua b ̧n chøng kho ̧n ®uîc qui ®Þnh dùa tran c ̧c nguyan t3⁄4c c¬ b¶n quan träng nhÊt lμ: Nguyan t3⁄4c c«ng khai: c«ng khai vÒ ho1t ®éng cña nguêi ph ̧t hμnh; c ̧c lo1i chøng kho ̧n ®uîc chμo b ̧n, ®Æt mua; gi ̧ c¶, sè luîng chøng kho ̧n ®uîc mua b ̧n... Nguyan t3⁄4c trung gian mua b ̧n: mäi ho1t ®éng mua b ̧n chøng kho ̧n ®Òu ph¶i qua m«i giíi lμ c ̧c c«ng ty chøng kho ̧n ®uîc quyÒn ho1t ®éng tran TSE (TSE cã 125 C«ng ty chøng kho ̧n, trong ®ã cã 25 c«ng ty nuíc ngoμi) ®Ó ®¶m b¶o sù tin cËy cña thÞ truêng, tr ̧nh sù gi¶ m1o; lõa ®¶o. Nguyan t3⁄4c tËp trung: cã nghÜa lμ tËp trung tÊt c¶ mäi ®¬n ®Æt hμng, ®¬n chμo b ̧n vμo TSE ®Ó ®¶m b¶o viÖc h×nh thμnh gi ̧ c¶ trung thùc, hîp lý. Nguyan t3⁄4c ®Êu gi ̧: bao gåm quyÒn uu tian gi ̧ (uu tian gi ̧ chμo b ̧n thÊp nhÊt vμ gi ̧ ®Æt mua cao nhÊt) vμ quyÒn uu tian vÒ thêi gian. Sau khi ®ua hÖ thèng giao dÞch b»ng m ̧y tÝnh chÝnh thøc ®i vμo ho1t ®éng (ngμy 18/03/1991). HiÖn nay, c ̧c cæ phiÕu tran TSE vÉn ®uîc giao dÞch theo hai phu¬ng thøc kh ̧c nhau: giao dÞch t1i sμn vμ th«ng qua hÖ thèng m ̧y tÝnh Tran TSE, hÇu hÕt c ̧c giao dÞch mua b ̧n chøng kho ̧n ®uîc thanh to ̧n vμo ngμy lμm viÖc thø ba sau ngμy giao dÞch (T+3). HiÖn nay, NhËt B¶n cã 8 Së giao dÞch chøng kho ̧n theo thø tù tõ B3⁄4c xuèng Nam lμ: Sapporo, Niigata, Tokyo, Nagoya, Kyoto, Osaka, Hiroshima vμ Fukuoka. Trong ®ã 3 Së giao dÞch chøng kho ̧n Tokyo, Nagoya, Osaka lμ Së giao dÞch chøng kho ̧n mang tÝnh "quèc gia", giao dÞch chiÕm tíi 98,1% tæng gi ̧ trÞ giao dÞch chøng kho ̧n tran thÞ truêng chøng kho ̧n NhËt B¶n. Ban c1nh c ̧c Së giao dÞch chøng kho ̧n, t1i NhËt B¶n cßn cã c ̧c thÞ truêng chøng kho ̧n phi tËp trung, tiau biÓu ®ã lμ NhËt B¶n cã hai thÞ truêng OTC cïng ho1t ®éng ®ång thêi, ®ã lμ thÞ truêng Jasdaq vμ thÞ truêng J-net. ThÞ truêng Jasdaq, ho1t ®éng tõ n ̈m 1991 tran c¬ së ph ̧t triÓn thÞ truêng OTC truyÒn thèng ho1t ®éng tõ th ̧ng 2/1963 do HiÖp héi c ̧c nhμ kinh doanh 32 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n chøng kho ̧n NhËt B¶n (JSDA) qu¶n lý. LuËt chøng kho ̧n söa ®æi n ̈m 1983 ®· ®ua thÞ truêng OTC nμy vμo quü ®1o qu¶n lý cña Nhμ nuíc, c¬ chÕ thu¬ng luîng gi ̧ tay ®«i gi÷a c ̧c c«ng ty chøng kho ̧n vμ gi÷a c«ng ty chøng kho ̧n víi kh ̧ch hμng ®uîc ®æi sang c¬ chÕ ®Êu gi ̧ tËp trung qua hÖ thèng c ̧c nhμ t1o lËp thÞ truêng. HiÖn nay tran thÞ truêng Jasdaq, cã 449 c«ng ty lμm vai trß t1o lËp thÞ truêng. ThÞ truêng J-net míi ®uîc ®ua vμo ho1t ®éng tõ th ̧ng 5 n ̈m 2000, chÞu sù qu¶n lý trùc tiÕp cña Së giao dÞch chøng kho ̧n Osaka (OSE), ®uîc tæ chøc dμnh cho c ̧c chøng kho ̧n kh«ng ®uîc niam yÕt tran së giao dÞch nh»m ® ̧p øng yau cÇu tiÕt kiÖm thêi gian vμ chi phÝ cho c ̧c ®èi tuîng tham gia thÞ truêng, ho1t ®éng theo phu¬ng thøc thu¬ng luîng gi ̧. Thμnh vian cña OSE, nguêi ®Çu tu vμ trung t©m qu¶n lý ®uîc trùc tiÕp nèi m1ng víi nhau th«ng qua mét m1ng ®iÖn tö ®a tÇng, t1o ®iÒu kiÖn cho c ̧c ®èi tuîng nμy cã thÓ chia sÎ th«ng tin thÞ truêng. 1.2.6.3. ThÞ trưêng chøng kho ̧n Hμn Quèc. ThÞ truêng chøng kho ̧n Hμn Quèc ra ®êi vμ chÝnh thøc ®i vμo ho1t ®éng vμo n ̈m 1956 cïng víi sù khai sinh cña Së giao dÞch chøng kho ̧n Deahan - tiÒn th©n cña Së giao dÞch chøng kho ̧n Hμn Quèc. Tõ ®ã ®Õn nay, thÞ truêng chøng kho ̧n Hμn Quèc ®· trë thμnh mét trong 10 thÞ truêng chøng kho ̧n lín nhÊt thÕ giíi. ThÞ truêng nμy ®· ph ̧t triÓn mét c ̧ch nhanh chãng. ChØ trong giai ®o1n n ̈m 1990 - 1999, khèi luîng giao dÞch cæ phiÕu ®· t ̈ng tõ 53 triÖu tû Won lan 867 triÖu tû Won, khèi luîng giao dÞch tr ̧i phiÕu t ̈ng tõ 39 triÖu tû lan ®Õn 2.183 triÖu tû Won,trong khi ®ã gi ̧ trÞ niam yÕt tran thÞ truêng còng t ̈ng tõ 79 triÖu tû Won lan 350 triÖu tû Won. Së Giao dÞch chøng kho ̧n Hμn Quèc (KSE) lμ mét sμn giao dÞch duy nhÊt cã tæ chøc ë Hμn Quèc, cã 3 khu vùc giao dÞch tran Së: khu vùc giao dÞch cho cæ phiÕu, tr ̧i phiÕu vμ c ̧c chøng kho ̧n ph ̧t sinh. Khu vùc cho cæ phiÕu ®uîc chia ra thμnh hai khu vùc: khu vùc thø nhÊt dμnh cho c ̧c c«ng ty cã quy m« lín, víi h¬n 80% tæng sè cæ phiÕu tran thÞ truêng; khu vùc thø hai lμ ®Þa ®iÓm cho c ̧c cæ phiÕu míi ®uîc niam yÕt, hoÆc cho c ̧c c«ng ty cã quy m« võa vμ nhá ®uîc giao dÞch. §Õn th ̧ng 03/2001, tæng sè c«ng ty chøng kho ̧n ho1t ®éng t1i Hμn Quèc lμ 64 c«ng ty, trong ®ã cã 43 c«ng ty trong nuíc vμ 21 c«ng ty nuíc ngoμi. ThÞ truêng OTC truyÒn thèng cña Hμn quèc ®uîc thμnh lËp th ̧ng 04/1987 nh»m t1o m«i truêng ho1t ®éng cho c ̧c chøng kho ̧n kh«ng ®uîc niam yÕt tran Së giao dÞch chøng kho ̧n Hμn quèc (KSE), thÞ truêng chÞu sù Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 33 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n kiÓm so ̧t cña HiÖp héi c ̧c nhμ kinh doanh chøng kho ̧n Hμn Quèc (KSDA) thμnh lËp n ̈m 1953. Th ̧ng 04/1997, ChÝnh phñ Hμn quèc quyÕt ®Þnh tæ chøc l1i vμ thóc ®Èy ph ̧t triÓn thÞ truêng nμy b»ng viÖc thμnh lËp thÞ truêng m1ng m ̧y tÝnh ®iÖn tö Kosdaq nh»m t1o ®iÒu kiÖn cho c ̧c c«ng ty m1o hiÓm, c«ng ty c«ng nghÖ cao, quü tu¬ng hç vμ c ̧c c«ng ty võa vμ nhá kh«ng ®ñ tiau chuÈn niam yÕt tran thÞ truêng tËp trung cã thÓ huy ®éng vèn trùc tiÕp. ThÞ truêng ®uîc x©y dùng theo m« h×nh thÞ truêng Nasdaq, tiÕn hμnh giao dÞch qua m1ng ®iÖn tö cã sù kiÓm so ̧t cña trung t©m. C ̧c tæ chøc niam yÕt tran thÞ truêng Kosdaq ph¶i ® ̧p øng mét sè tiau chÝ c¬ b¶n nhu møc vèn ®iÒu lÖ tèi thiÓu, tû lÖ ph ̧t hμnh ra c«ng chóng... Tuy nhian, viÖc ®Êu gi ̧ ®uîc thùc hiÖn theo phu¬ng thøc ®Êu lÖnh tËp trung tu¬ng tù nhu Së giao dÞch. 1.2.6.4. ThÞ trưêng chøng kho ̧n Th ̧i Lan. TTCK Th ̧i Lan lμ mét trong nh÷ng thÞ truêng chøng kho ̧n ph ̧t triÓn nhanh nhÊt ë khu vùc Ch©u ̧. TTCK Th ̧i Lan ban ®Çu ®uîc c ̧c c«ng ty tu nh©n thμnh lËp (vμo th ̧ng 7/1962), ®Õn n ̈m 1970 thÞ truêng nμy ph¶i ®ãng cöa v× Ýt nguêi tham gia vμ thiÕu sù hç trî cña Nhμ nuíc. Th ̧ng 5 n ̈m 1974, LuËt Së giao dÞch chøng kho ̧n ®uîc ra ®êi vμ Së giao dÞch chøng kho ̧n ®uîc më cöa trë l1i vμo n ̈m 1975. KÓ tõ n ̈m 1986, Së giao dÞch chøng kho ̧n Th ̧i Lan ph ̧t triÓn m1nh vμ ®1t hiÖu qu¶ cao. Giai ®o1n 1962-1986, Së giao dÞch chøng kho ̧n Th ̧i Lan chÞu sù qu¶n lý vμ gi ̧m s ̧t song trïng cña 2 c¬ quan: Ng©n hμng Trung u¬ng, Bé Tμi chÝnh. N ̈m 1992, Uû ban chøng kho ̧n - c¬ quan qu¶n lý trùc tiÕp TTCK Th ̧i Lan míi ®uîc thμnh lËp. T1i Th ̧i Lan, theo LuËt chøng kho ̧n n ̈m 1874, c ̧c c«ng ty chøng kho ̧n muèn trë thμnh thμnh vian cña SGDCK ph¶i ®uîc Bé Tμi chÝnh ®ång ý. Theo luËt vÒ SGDCK, c ̧c thμnh vian ph¶i cã kh¶ n ̈ng tμi chÝnh m1nh, cã kh¶ n ̈ng thùc hiÖn c ̧c giao dÞch chøng kho ̧n vμ cã kinh nghiÖm trong c ̧c ho1t ®éng giao dÞch ®ã. Th ̧ng 4 n ̈m 1991, SGDCK Th ̧i Lan b3⁄4t ®Çu ̧p dông hÖ thèng vi tÝnh hoμn toμn tù ®éng trong giao dÞch. Víi hÖ thèng giao dÞch tù ®éng nμy, SGDCK Th ̧i Lan cho phÐp c ̧c c«ng ty chøng kho ̧n th«ng qua hÖ thèng vi tÝnh thùc hiÖn c ̧c giao dÞch ngay t1i v ̈n phßng cña hä mμ kh«ng cÇn ®Õn trùc tiÕp së giao dÞch. 1.2.6.5. ThÞ trưêng chøng kho ̧n §μi Loan ThÞ truêng chøng kho ̧n §μi Loan lμ thÞ truêng n»m trong nhãm hÖ thèng 34 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n c ̧c thÞ truêng míi næi vμ ho1t ®éng tu¬ng ®èi hiÖu qu¶. Së giao dÞch chøng kho ̧n §μi Loan ®uîc thμnh lËp vμo th ̧ng 10-1961 ®uîc tæ chøc duíi d1ng c«ng ty cæ phÇn, trong ®ã cã sù tham gia së h÷u vèn cña chÝnh quyÒn, c ̧c ng©n hμng vμ c ̧c nhμ ®Çu tu. Khi míi ®i vμo vËn hμnh, Së giao dÞch chøng kho ̧n §μi Loan (TSE) thùc hiÖn hÖ thèng giao dÞch theo phu¬ng ph ̧p thñ c«ng, sau ®ã ®Õn th ̧ng 8-1985 ®uîc thay thÕ b»ng hÖ thèng giao dÞch m ̧y mãc b ̧n tù ®éng, ®Õn n ̈m 1993 hÖ thèng giao dÞch tù ®éng hoμn toμn ®uîc thiÕt lËp. C ̧c ho1t ®éng tran Së ®uîc tiÕn hμnh dùa tran LuËt giao dÞch cæ phiÕu vμ tr ̧i phiÕu vμ chÞu sù qu¶n lý, gi ̧m s ̧t chÆt chÏ cña Uû ban chøng kho ̧n vμ giao dÞch chøng kho ̧n §μi Loan. Thêi gian thanh to ̧n ̧p dông t1i Së giao dÞch lμ T+2. N ̈m 1997, §μi Loan thμnh lËp tham mét Së giao dÞch c ̧c hîp ®ång tu¬ng lai. 1.2.7. ThÞ triêng chøng kho ̧n ë ViÖt Nam Truíc yau cÇu ®æi míi vμ ph ̧t triÓn kinh tÕ, phï hîp víi c ̧c ®iÒu kiÖn kinh tÕ - chÝnh trÞ vμ x· héi trong nuíc vμ xu thÕ héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ, tran c¬ së tham kh¶o cã chän läc c ̧c kinh nghiÖm vμ m« h×nh TTCK tran thÕ giíi, ViÖt Nam ®· quyÕt ®Þnh thμnh lËp thÞ truêng chøng kho ̧n víi nh÷ng ®Æc thï riang biÖt: thμnh lËp 2 Trung t©m giao dÞch chøng kho ̧n (TTGDCK) ë TP. HCM vμ Hμ Néi (hiÖn t1i míi chØ cã TTGDCK TPHCM ®· ®i vμo ho1t ®éng cßn ë Hμ Néi sÏ thμnh lËp vμ vËn hμnh thÞ truêng giao dÞch B¶ng II trong tu¬ng lai), sau ®ã khi thÞ truêng ®· ph ̧t triÓn th× chuyÓn thμnh SGDCK. Sù ra ®êi cña TTCK ViÖt Nam ®uîc ® ̧nh dÊu b»ng viÖc ®ua vμo vËn hμnh Trung t©m Giao dÞch Chøng kho ̧n (TTGDCK) t1i thμnh phè Hå ChÝ Minh ngμy 20/07/2000, vμ thùc hiÖn phian giao dÞch ®Çu tian vμo ngμy 28/07/2000. C ̧c chñ thÓ tham gia tran TTCK ViÖt Nam: * Uû ban chøng kho ̧n Nhμ nưíc (UBCKNN) UBCKNN ®uîc thμnh lËp theo NghÞ ®Þnh sè 75/CP ngμy 28/1/1996 cña ChÝnh phñ. §©y lμ c¬ quan trùc thuéc ChÝnh phñ, thùc hiÖn chøc n ̈ng tæ chøc vμ qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ chøng kho ̧n vμ thÞ truêng chøng kho ̧n qu¶n lý viÖc cÊp phÐp, ® ̈ng ký ph ̧t hμnh vμ kinh doanh chøng kho ̧n, tæ chøc c«ng t ̧c thanh tra, gi ̧m s ̧t c ̧c ho1t ®éng giao dÞch, mua b ̧n chøng kho ̧n,... ®Ó ®¶m b¶o thÞ truêng ho1t ®éng æn ®Þnh, c«ng b»ng vμ minh b1ch. Bé m ̧y lμm viÖc cña UBCKNN gåm cã: Vô ph ̧t triÓn thÞ truêng; Vô qu¶n lý ph ̧t hμnh chøng kho ̧n; Vô qu¶n lý kinh doanh chøng kho ̧n; Vô quan hÖ quèc tÕ; Vô tæ chøc c ̧n bé vμ ®μo t1o; Thanh tra; V ̈n phßng. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 35 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 36 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n * Trung t©m giao dÞch chøng kho ̧n TP.HCM (TTGDCK TP.HCM) Theo NghÞ ®Þnh 48/1998/N§-CP ngμy 11/7/1998 cña Thñ tuíng ChÝnh phñ vÒ viÖc thμnh lËp TTGDCK, QuyÕt ®Þnh 128/1988/Q§-UBCK 5 ngμy 1/8/1998 cña Chñ tÞch UBCKNN th× TTGDCK lμ ®¬n vÞ sù nghiÖp cã thu trùc thuéc UBCKNN cã tu c ̧ch ph ̧p nh©n, cã trô së, con dÊu vμ tμi kho¶n riang. TTGDCK TPHCM thùc hiÖn c ̧c chøc n ̈ng: tæ chøc, qu¶n lý ®iÒu hμnh viÖc mua b ̧n chøng kho ̧n; qu¶n lý ®iÒu hμnh hÖ thèng giao dÞch chøng kho ̧n vμ cung cÊp c ̧c dÞch vô hç trî viÖc mua b ̧n chøng kho ̧n, dÞch vô luu ký chøng kho ̧n; ® ̈ng ký chøng kho ̧n, thanh to ̧n bï trõ ®èi víi c ̧c giao dÞch chøng kho ̧n; c«ng bè th«ng tin vÒ ho1t ®éng giao dÞch chøng kho ̧n; kiÓm tra gi ̧m s ̧t c ̧c ho1t ®éng giao dÞch chøng kho ̧n vμ mét sè nhiÖm vô kh ̧c. Tæ chøc cña TTGDCK gåm cã: Ban gi ̧m ®èc ®iÒu hμnh vμ 8 phßng chøc n ̈ng: (1) Phßng Qu¶n lý giao dÞch; (2) Phßng § ̈ng ký - Luu ký - Thanh to ̧n bï trõ; (3) phßng Qu¶n lý Niam yÕt; (4) Phßng Gi ̧m s ̧t thÞ truêng; (5) Phßng C«ng bè th«ng tin; (6) Phßng C«ng nghÖ tin häc (7) Phßng Qu¶n lý thμnh vian; (8) Phßng Hμnh chÝnh - Nh©n sù. * C ̧c c«ng ty chøng kho ̧n (CTCK) Theo QuyÕt ®Þnh sè 04/1998/Q§-UBCK 3 ngμy 13/10/1998 cña UBCKNN, c ̧c CTCK ®uîc thμnh lËp duíi h×nh thøc ph ̧p lý lμ c«ng ty cæ phÇn hoÆc c«ng ty tr ̧ch nhiÖm nhiÖm h÷u h1n. §ã lμ nh÷ng tæ chøc kinh tÕ cã tu c ̧ch ph ̧p nh©n, cã vèn riang vμ h1ch to ̧n kinh tÕ ®éc lËp. Tuú theo vèn ®iÒu lÖ vμ ® ̈ng ký kinh doanh mμ mét c«ng ty cã thÓ thùc hiÖn mét hoÆc mét sè nghiÖp vô kinh doanh chøng kho ̧n: m«i giíi chøng kho ̧n, tù doanh, qu¶n lý danh môc ®Çu tu, b¶o l·nh ph ̧t hμnh, tu vÊn ®Çu tu vμ luu ký chøng kho ̧n. *C ̧c tæ chøc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n. Theo c ̧c v ̈n b¶n ph ̧p lý hiÖn hμnh, c ̧c tæ chøc ®uîc phÐp ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ë ViÖt Nam bao gåm: - ChÝnh phñ: ph ̧t hμnh tÝn phiÕu kho b1c, tr ̧i phiÕu kho b1c vμ tr ̧i phiÕu ®Çu tu. - ChÝnh quyÒn ®Þa phu¬ng: ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ®Ó tμi trî cho c ̧c dù ̧n vμ c ̧c nhu cÇu chi tiau cña chÝnh quyÒn ®Þa phu¬ng. ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n - C ̧c c«ng ty cæ phÇn (bao gåm c¶ doanh nghiÖp CPH vμ c«ng ty cæ phÇn míi thμnh lËp): ph ̧t hμnh cæ phiÕu (cæ phiÕu phæ th«ng, cæ phiÕu uu ®·i biÓu quyÕt, cæ phiÕu uu ®·i cæ tøc vμ cæ phiÕu uu ®·i hoμn l1i) vμ tr ̧i phiÕu doanh nghiÖp. - C ̧c DNNN vμ c«ng ty tr ̧ch nhiÖm h÷u h1n: ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu doanh nghiÖp. - C ̧c quü ®Çu tu chøng kho ̧n vμ c«ng ty qu¶n lý quü: ph ̧t hμnh chøng chØ quü ®Çu tu. Tuy nhian, tran thùc tÕ tham gia ph ̧t hμnh chøng kho ̧n trong thêi gian qua chñ yÕu lμ ChÝnh phñ, c ̧c Ng©n hμng thu¬ng m1i quèc doanh (NHTMQD), mét sè DNNN vμ c ̧c DNNN khi tiÕn hμnh CPH. C ̧c chñ thÓ cßn l1i (ngoμi chøng kho ̧n ph ̧t hμnh lÇn ®Çu khi thμnh lËp c«ng ty, nÕu cã), hÇu nhu chua triÓn khai ph ̧t hμnh chøng kho ̧n. * C ̧c nhμ ®Çu tư chøng kho ̧n. Theo c ̧c v ̈n b¶n ph ̧p luËt hiÖn hμnh, c ̧c nhμ ®Çu tu tran TTCK ViÖt Nam bao gåm: c ̧ nh©n, hé gia ®×nh, c ̧c tæ chøc, c ̧c quü ®Çu tu, c ̧c doanh nghiÖp, c ̧c c«ng ty b¶o hiÓm... Tuy nhian, tuú theo ®Æc ®iÓm cña mçi lo1i thÞ truêng mμ møc ®é tham gia cña c ̧c nhμ ®Çu tu cã kh ̧c nhau. Tran thÞ truêng ®Êu thÇu tÝn phiÕu vμ tr ̧i phiÕu kho b1c, c ̧c nhμ ®Çu tu chñ yÕu lμ c ̧c ng©n hμng thu¬ng m1i quèc doanh vμ mét sè tæ chøc B¶o hiÓm quen thuéc. C ̧c thμnh vian kh ̧c nhu ng©n hμng thu¬ng m1i cæ phÇn, ng©n hμng lian doanh, chi nh ̧nh ng©n hμng nuíc ngoμi t1i ViÖt Nam... hÇu nhu kh«ng tham gia, hoÆc tham gia ®Æt thÇu víi l·i suÊt cao nan rÊt Ýt khi tróng thÇu. Tran thÞ truêng b ̧n lÎ tr ̧i phiÕu qua hÖ thèng KBNN, hÖ thèng NHTM, TTGDCK c ̧c nhμ ®Çu tu tham gia thÞ truêng thuêng lμ nhμ ®Çu tu c ̧ thÓ vμ chñ yÕu lμ nhμ ®Çu tu trong nuíc. Thêi gian gÇn ®©y ®· b3⁄4t ®Çu xuÊt hiÖn mét sè nhμ ®Çu tu nuíc ngoμi (Anh, Trung Quèc, C«ng ty B¶o hiÓm Prudential). Tran thÞ truêng tù do, ngoμi c ̧c nhμ ®Çu tu c ̧ nh©n trong nuíc còng ®· xuÊt hiÖn nh÷ng nhμ ®Çu tu c ̧ nh©n nuíc ngoμi. * C ̧c tæ chøc phô trî kh ̧c Ngoμi c ̧c thμnh vian nau tran, tham gia TTCK ViÖt Nam cßn cã c ̧c tæ chøc phô trî kh ̧c nhu: c ̧c tæ chøc luu ký, thanh to ̧n bï trõ, c ̧c tæ chøc kiÓm to ̧n... Thμnh vian luu ký cña TTGDCK bao gåm c ̧c CTCK, NHTM ®ñ ®iÒu kiÖn ®uîc UBCKNN cÊp giÊy phÐp ho1t ®éng luu ký chøng kho ̧n. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 37 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 38 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n HiÖn nay, Ng©n hμng ®Çu tu vμ ph ̧t triÓn ViÖt Nam ®uîc chän lμ ng©n hμng chØ ®Þnh thanh to ̧n. C©u hái «n tËp 1. Tr×nh bμy c ̧c chøc n ̈ng c¬ b¶n cña thÞ truêng tμi chÝnh. Lian hÖ thùc tiÔn thÞ truêng tμi chÝnh ViÖt Nam? 2. Ph©n tÝch c ̧c ®Æc ®iÓm cña c ̧c c«ng cô tran thÞ truêng vèn vμ thÞ truêng tiÒn tÖ. Lian hÖ víi thùc tiÔn ViÖt Nam? 3. Mét sè nhμ kinh tÕ cho r»ng: mét trong nh÷ng lý do lμm cho c ̧c nÒn kinh tÕ ë c ̧c nuíc ®ang ph ̧t triÓn t ̈ng truëng chËm lμ do thÞ truêng tμi chÝnh chua më cöa mét c ̧ch ®Çy ®ñ. Anh (ChÞ) h·y b×nh luËn vÒ quan ®iÓm tran. ChU¬ng 1: Tæng quan vÒ ThÞ trUêng chøng kho ̧n 4. Ph©n tÝch cÊu tróc cña thÞ truêng chøng kho ̧n. Tõ ®ã ®ua ra c ̧c b×nh luËn vÒ qu ̧ tr×nh x©y dùng vμ ph ̧t triÓn TTCK ë ViÖt Nam hiÖn nay. 5. Vai trß cña thÞ truêng chøng kho ̧n? Ph©n tÝch c ̧c c¬ së khoa häc cña viÖc h×nh thμnh TTCK ë ViÖt Nam hiÖn nay. 6. C ̧c chñ thÓ tran thÞ truêng chøng kho ̧n? Lian hÖ víi thùc tiÔn TTCK ViÖt Nam hiÖn nay. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 39 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 42 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n CHUONG 2 Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n 2.1. CHøNG KHOÀN VÀ PHÂN LOĄI CHøNG KHOÀN 2.1.1. Kh ̧i niÖm vμ ®Æc ®iÓm cña chøng kho ̧n Chøng kho ̧n lμ nh÷ng giÊy tê cã gi ̧ vμ cã kh¶ n ̈ng chuyÓn nhuîng, x ̧c ®Þnh sè vèn ®Çu tu (tu b¶n ®Çu tu); chøng kho ̧n x ̧c nhËn quyÒn së h÷u hoÆc quyÒn ®ßi nî hîp ph ̧p, bao gåm c ̧c ®iÒu kiÖn vÒ thu nhËp vμ tμi s¶n trong mét thêi h1n nμo ®ã. Chøng kho ̧n lμ mét tμi s¶n tμi chÝnh cã c ̧c ®Æc ®iÓm c¬ b¶n: TÝnh thanh kho¶n (TÝnh láng): TÝnh láng cña tμi s¶n lμ kh¶ n ̈ng chuyÓn tμi s¶n ®ã thμnh tiÒn mÆt. Kh¶ n ̈ng nμy cao hay thÊp phô thuéc vμo kho¶ng thêi gian vμ phÝ cÇn thiÕt cho viÖc chuyÓn ®æi vμ rñi ro cña viÖc gi¶m sót gi ̧ trÞ cña tμi s¶n ®ã do chuyÓn ®æi. Chøng kho ̧n cã tÝnh láng cao h¬n so víi c ̧c tμi s¶n kh ̧c, thÓ hiÖn qua kh¶ n ̈ng chuyÓn nhuîng cao tran thÞ truêng vμ nãi chung, c ̧c chøng kho ̧n kh ̧c nhau cã kh¶ n ̈ng chuyÓn nhuîng lμ kh ̧c nhau. TÝnh rñi ro. Chøng kho ̧n lμ c ̧c tμi s¶n tμi chÝnh mμ gi ̧ trÞ cña nã chÞu t ̧c ®éng lín cña rñi ro, bao gåm rñi ro cã hÖ thèng vμ rñi ro kh«ng cã hÖ thèng. Rñi ro cã hÖ thèng hay rñi ro thÞ truêng lμ lo1i rñi ro t ̧c ®éng tíi toμn bé hoÆc hÇu hÕt c ̧c tμi s¶n. Lo1i rñi ro nμy chÞu t ̧c ®éng cña c ̧c ®iÒu kiÖn kinh tÕ chung nhu: l1m ph ̧t, sù thay ®æi tû gi ̧ hèi ®o ̧i, l·i suÊt v.v. Rñi ro kh«ng hÖ thèng lμ lo1i rñi ro chØ t ̧c ®éng ®Õn mét tμi s¶n hoÆc mét nhãm nhá c ̧c tμi s¶n. Lo1i rñi ro nμy thuêng lian quan tíi ®iÒu kiÖn cña nhμ ph ̧t hμnh. C ̧c nhμ ®Çu tu thuêng quan t©m tíi viÖc xem xÐt, ® ̧nh gi ̧ c ̧c rñi ro lian quan, tran c¬ së ®ã ®Ò ra c ̧c quyÕt ®Þnh trong viÖc lùa chän, n3⁄4m gi÷ hay b ̧n c ̧c chøng kho ̧n. §iÒu nμy ph¶n ̧nh mèi quan hÖ gi÷a lîi tøc vμ rñi ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ro hay sù c©n b»ng vÒ lîi tøc - nguêi ta sÏ kh«ng chÞu rñi ro t ̈ng tham trõ khi nguêi ta kú väng ®uîc bï ®3⁄4p b»ng lîi tøc t ̈ng tham. TÝnh sinh lîi. Chøng kho ̧n lμ mét tμi s¶n tμi chÝnh mμ khi së h÷u nã, nhμ ®Çu tu mong muèn nhËn ®uîc mét thu nhËp lín h¬n trong tu¬ng lai. Thu nhËp nμy ®uîc b¶o ®¶m b»ng lîi tøc ®uîc ph©n chia hμng n ̈m vμ viÖc t ̈ng gi ̧ chøng kho ̧n tran thÞ truêng. Kh¶ n ̈ng sinh lîi bao giê còng quan hÖ chÆt chÏ víi rñi ro cña tμi s¶n, thÓ hiÖn trong nguyan lý - møc ®é chÊp nhËn rñi ro cμng cao th× lîi nhuËn kú väng cμng lín. H×nh thøc cña chøng kho ̧n. H×nh thøc cña c ̧c lo1i chøng kho ̧n cã thu nhËp (cè ®Þnh hoÆc biÕn ®æi) thuêng bao gåm phÇn b×a vμ phÇn ban trong. Ngoμi b×a ghi râ quyÒn ®ßi nî hoÆc quyÒn tham gia gãp vèn. Sè tiÒn ghi tran chøng kho ̧n ®uîc gäi lμ mÖnh gi ̧ cña chøng kho ̧n. §èi víi giÊy tê cã gi ̧ víi l·i suÊt cè ®Þnh ban trong cã phiÕu ghi lîi tøc (Coupon) - ghi râ l·i suÊt hoÆc lîi tøc sÏ ®uîc huëng. §èi víi giÊy tê cã gi ̧ mang l1i cæ tøc (cæ phiÕu) ban trong chØ ghi phÇn thu nhËp nhung kh«ng ghi x ̧c ®Þnh sè tiÒn ®uîc huëng, nã chØ ®¶m b¶o cho nguêi së h÷u quyÒn yau cÇu vÒ thu nhËp do kÕt qu¶ kinh doanh cña c«ng ty vμ ®uîc ph©n phèi theo nghÞ quyÕt cña ®1i héi cæ ®«ng. Ngoμi phiÕu ghi lîi tøc cßn kÌm theo phiÕu ghi phÇn thu nhËp bæ sung (x ̧c nhËn phÇn ®ãng gãp luü kÕ) 2.1.2. Ph©n lo1i chøng kho ̧n Tuú theo c ̧ch chän tiau thøc, nguêi ta cã thÓ ph©n lo1i chøng kho ̧n thμnh nhiÒu lo1i kh ̧c nhau. Tuy nhian, trong gi ̧o tr×nh nμy, chøng kho ̧n ®uîc chia theo ba tiau thøc chñ yÕu, ®ã lμ theo tÝnh chÊt cña chøng kho ̧n, theo kh¶ n ̈ng chuyÓn nhuîng vμ theo kh¶ n ̈ng thu nhËp. C ̧ch ph©n chia nμy t1o ®iÒu kiÖn cho nguêi ®Çu tu nhËn biÕt dÔ dμng c ̧c lo1i chøng kho ̧n ®ang luu th«ng vμ gióp hä lùa chän c ̧ch thøc ®Çu tu phï hîp. 2.1.2.1. Ph©n lo1i chøng kho ̧n theo tÝnh chÊt Theo tÝnh chÊt cña chøng kho ̧n, c ̧c lo1i chøng kho ̧n ®uîc ph©n thμnh: Chøng kho ̧n vèn; Chøng kho ̧n nî; C ̧c chøng kho ̧n ph ̧i sinh. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 43 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 44 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 2.1.2.1.1. Chøng kho ̧n vèn Chøng kho ̧n vèn lμ chøng thu x ̧c nhËn sù gãp vèn vμ quyÒn së h÷u phÇn vèn gãp vμ c ̧c quyÒn hîp ph ̧p kh ̧c ®èi víi tæ chøc ph ̧t hμnh. §1i diÖn cho chøng kho ̧n vèn lμ cæ phiÕu vμ chøng chØ quü ®Çu tu. Cæ phiÕu lμ mét lo1i chøng kho ̧n vèn ®uîc ph ̧t hμnh duíi d1ng chøng chØ hoÆc bót to ̧n ghi sæ, x ̧c nhËn quyÒn së h÷u vμ lîi Ých hîp ph ̧p ®èi víi tμi s¶n hoÆc vèn cña mét c«ng ty cæ phÇn. Cæ phiÕu lμ c«ng cô tμi chÝnh cã thêi h1n thanh to ̧n lμ v« h1n. Khi tham gia mua cæ phiÕu, c ̧c nhμ ®Çu tu trë thμnh c ̧c cæ ®«ng cña c«ng ty cæ phÇn (CTCP). Cæ ®«ng cã thÓ tiÕn hμnh mua b ̧n, chuyÓn nhuîng c ̧c cæ phiÕu tran thÞ truêng thø cÊp theo quy ®Þnh cña ph ̧p luËt. 2.1.2.1.2. Chøng kho ̧n nî Chøng kho ̧n nî, ®iÓn h×nh lμ tr ̧i phiÕu, tÝn phiÕu lμ mét lo1i chøng kho ̧n quy ®Þnh nghÜa vô cña nguêi ph ̧t hμnh (nguêi ®i vay) ph¶i tr¶ cho nguêi ®øng tan së h÷u chøng kho ̧n (nguêi cho vay) mét kho¶n tiÒn nhÊt ®Þnh bao gåm c¶ gèc vμ l·i trong nh÷ng kho¶ng thêi gian cô thÓ. Nh÷ng ®Æc trung c¬ b¶n cña tr ̧i phiÕu: - MÖnh gi ̧ vμ l·i suÊt cuèng phiÕu. MÖnh gi ̧ cña mét tr ̧i phiÕu lμ sè tiÒn ghi tran bÒ mÆt tr ̧i phiÕu, ®Õn thêi ®iÓm thanh to ̧n (® ̧o h1n) cña tr ̧i phiÕu, tæ chøc ph ̧t hμnh ph¶i tr¶ sè tiÒn ®ã cho nguêi së h÷u hîp ph ̧p tr ̧i phiÕu. L·i suÊt cuèng phiÕu lμ l·i suÊt tæ chøc ph ̧t hμnh sÏ tr¶ cho nguêi së h÷u tr ̧i phiÕu khi ®Õn h1n thanh to ̧n. L·i suÊt nh©n víi mÖnh gi ̧ sÏ cho l·i cuèng phiÕu. Th«ng thuêng l·i suÊt cuèng phiÕu lμ l·i suÊt danh nghÜa. - Thêi gian ® ̧o h1n. Thêi gian ® ̧o h1n cña tr ̧i phiÕu lμ thêi gian chÊm døt kho¶n nî, tæ chøc ph ̧t hμnh sÏ thu håi tr ̧i phiÕu b»ng c ̧ch hoμn tr¶ gèc vμ l·i cho nguêi së h÷u. Thêi gian ® ̧o h1n cña tr ̧i phiÕu th«ng thuêng lμ dμi h1n. NÕu thêi gian ® ̧o h1n cña mét tr ̧i phiÕu cμng dμi th× møc ®é biÕn ®éng gi ̧ cña tr ̧i phiÕu sÏ cμng lín. ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n 2.1.2.1.3. Chøng kho ̧n ph ̧i sinh Chøng kho ̧n ph ̧i sinh lμ c ̧c c«ng cô tμi chÝnh cã nguån gèc tõ chøng kho ̧n vμ cã quan hÖ chÆt chÏ víi c ̧c chøng kho ̧n gèc. C ̧c chøng kho ̧n ph ̧i sinh ®uîc h×nh thμnh do nhu cÇu giao dÞch cña nguêi mua vμ nguêi b ̧n vμ ph ̧t triÓn phô thuéc vμo møc ®é ph ̧t triÓn cña thÞ truêng chøng kho ̧n. Cã thÓ ph©n lo1i chøng kho ̧n ph ̧i sinh thμnh c ̧c lo1i nhu sau: a) QuyÒn mua trưíc QuyÒn mua truíc hay cßn gäi lμ ®Æc quyÒn mua lμ mét quyÒn uu ®·i ®uîc g3⁄4n víi mét cæ phiÕu ®ang luu hμnh, do c«ng ty ph ̧t hμnh ra cæ phiÕu ®ã ®Ó huy ®éng tham vèn cæ phÇn, quyÒn mua truíc cho phÐp nguêi së h÷u nh÷ng cæ phÇn ®ang luu hμnh ®uîc mua mét sè nhÊt ®Þnh cæ phiÕu trong ®ît ph ̧t hμnh míi cña c«ng ty, t1i mét møc gi ̧ x ̧c ®Þnh thÊp h¬n møc gi ̧ chμo b ̧n ra c«ng chóng trong mét thêi h1n nhÊt ®Þnh. C ̧c quyÒn nμy còng ®uîc chuyÓn nhuîng gi÷a c ̧c cæ ®«ng cã quyÒn thô huëng quyÒn vμ c ̧c nhμ ®Çu tu kh ̧c. Th«ng thuêng, quyÒn mua truíc cã thêi h1n ng3⁄4n h1n lμ chñ yÕu (tõ 2-4 tuÇn) vμ viÖc ph ̧t hμnh quyÒn ®uîc quy ®Þnh trong ®iÒu lÖ tæ chøc cña c«ng ty. Møc gi ̧ ® ̈ng ký trong tÊt c¶ c ̧c d1ng quyÒn mua truíc thÊp h¬n møc gi ̧ hiÖn hμnh cña cæ phiÕu vμo thêi ®iÓm quyÒn ®uîc ph ̧t hμnh. §iÒu nμy lμ do: Thø nhÊt, rñi ro cã thÓ x¶y ra khi gi ̧ thÞ truêng gi¶m trong thêi h1n ph ̧t hμnh quyÒn vμ ®iÒu ®ã cã thÓ ¶nh huëng ®Õn ®ît ph ̧t hμnh. Thø hai, møc chanh lÖch ® ̧ng kÓ nμy lμm t ̈ng tÝnh hÊp dÉn ®èi víi c ̧c cæ ®«ng cò. V× vËy, ®Ó tr ̧nh cho c ̧c cæ ®«ng cò khái thiÖt hä ®uîc mua cæ phÇn míi theo gi ̧ lý thuyÕt b»ng phÇn chanh lÖch gi÷a thÞ gi ̧ cæ phiÕu truíc vμ sau khi t ̈ng vèn. Gi ̧ trÞ cña quyÒn mua truíc (chøng quyÒn) ®uîc x ̧c ®Þnh nhu sau: M = P - F N +1 Trong ®ã: P lμ thÞ gi ̧ cæ phiÕu F lμ gi ̧ uu ®·i cña chøng quyÒn Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 45 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n N lμ ®Þnh møc sè cæ phiÕu cò ®Ó mua mét cæ phiÕu míi hay lμ sè luîng quyÒn cÇn ®Ó mua mét cæ phÇn míi = Sè luîng cæ phÇn cò ®ang luu hμnh/sè luîng cæ phÇn míi. Trong ®ã: Sè luîng cæ phÇn míi = møc vèn cÇn huy ®éng/ gi ̧ ® ̈ng ký mua. Së dÜ trong mÉu sè, N ph¶i céng tham 1 lμ v× trong thêi h1n ® ̈ng ký mua cæ phÇn míi, gi ̧ thÞ truêng cña cæ phiÕu (P) ®· bao gåm lu«n c¶ gi ̧ trÞ cña quyÒn. Truêng hîp c ̧c cæ ®«ng kh«ng muèn thùc hiÖn quyÒn, hä cã thÓ b ̧n chóng tran thÞ truêng trong thêi gian quyÒn chua hÕt h1n. Gi ̧ quyÒn phô thuéc vμo gi ̧ thÞ truêng cña cæ phiÕu. Ngoμi ra, cÇn luu ý r»ng vμo ngμy ®Çu tian cæ phÇn ®uîc mua b ̧n kh«ng cßn kÌm ®Æc quyÒn, gi ̧ thÞ truêng sÏ gi¶m mét kho¶ng b»ng víi gi ̧ trÞ cña ®Æc quyÒn (v× cæ phÇn b©y giê ®ang ®uîc b ̧n kh«ng cã ®Æc quyÒn). Khi ®ã, gi ̧ trÞ cña mét ®Æc quyÒn sÏ lμ: M = P - F N b) Chøng khÕ Chøng khÕ hay cßn gäi lμ b¶o chøng phiÕu (cam kÕt b ̧n) lμ mét lo1i chøng kho ̧n ®uîc ph ̧t hμnh cïng víi tr ̧i phiÕu hay cæ phiÕu uu ®·i mμ nguêi së h÷u nã cã quyÒn ®uîc mua mét sè luîng chøng kho ̧n nhÊt ®Þnh t1i mét møc gi ̧ x ̧c ®Þnh vμ trong mét thêi h1n nhÊt ®Þnh. QuyÒn nμy ®uîc ph ̧t hμnh trong truêng hîp tæ chøc l1i c ̧c c«ng ty, hoÆc khi c«ng ty ph ̧t hμnh nh»m môc tiau khuyÕn khÝch c ̧c nhμ ®Çu tu tiÒm n ̈ng mua c ̧c tr ̧i phiÕu hoÆc cæ phiÕu uu ®·i cã nh÷ng ®iÒu kiÖn kÐm thuËn lîi. §Ó chÊp nhËn nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã, nhμ ®Çu tu cã ®uîc mét lùa chän ®èi víi sù lan gi ̧ cã thÓ x¶y ra cña cæ phiÕu thuêng. Gi ̧ ®Þnh truíc tran chøng khÕ thuêng cao h¬n gi ̧ thÞ truêng hiÖn hμnh cña cæ phiÕu thuêng vμ cã thêi h1n dμi h¬n chøng quyÒn, th«ng thuêng thêi h1n cña chøng khÕ lμ mét vμi n ̈m hoÆc vÜnh viÔn. C ̧c chøng quyÒn do c ̧c c«ng ty ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ph ̧t hμnh vμ c ̧c chøng quyÒn sau mét 46 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh cã thÓ t ̧ch rêi khái c ̧c chøng kho ̧n c¬ së vμ khi ®ã chóng cã thÓ ®uîc giao dÞch riang biÖt tran thÞ truêng. Gi ̧ trÞ cña chøng khÕ = Gi ̧ trÞ néi t1i + Gi ̧ trÞ thêi gian Trong ®ã: Gi ̧ trÞ néi t1i = (Gi ̧ cæ phÇn - Gi ̧ thùc hiÖn) × Sè cæ phÇn ®uîc mua cña chøng khÕ. Khi chøng khÕ ®uîc thùc hiÖn sÏ lμm t ̈ng sè luîng cæ phÇn cña TCPH. §iÒu nμy sÏ lμm gi¶m gi ̧ cæ phÇn do ¶nh huëng ®Õn lîi nhuËn tÝnh cho mçi cæ phÇn. ViÖc ®Þnh gi ̧ chøng khÕ ®uîc tiÕn hμnh theo phu¬ng ph ̧p ̧p dông ®èi víi hîp ®ång quyÒn chän mua kiÓu Mü song cã tÝnh ®Õn hiÖu øng "pha lo·ng" lîi nhuËn cña quyÒn. 1 P + C q Sè cæ phÇn Gi ̧ hîp lý cña chøng khÕ = × ®uîc mua cña chøng quyÒn Trong ®ã: P C : lμ gi ̧ trÞ cña mét hîp ®ång quyÒn chän mua kiÓu Mü víi gi ̧ thùc hiÖn vμ thêi gian ® ̧o h1n gièng nhu cña chøng khÕ. q: lμ tû lÖ t ̈ng truëng sè cæ phÇn nÕu nhu tÊt c¶ c ̧c chøng khÕ ®Òu ®uîc thùc hiÖn. Lμ nguêi së h÷u chøng khÕ, nhμ ®Çu tu kh«ng cã tu c ̧ch cæ ®«ng trong c«ng ty, kh«ng ®uîc nhËn cæ tøc, vμ kh«ng cã quyÒn biÓu quyÕt cho tíi khi thËt sù chuyÓn chøng khÕ ra thμnh cæ phiÕu thuêng. T1i thêi ®iÓm ph ̧t hμnh chøng khÕ, gi ̧ mua cæ phiÕu ghi trong chøng khÕ bao giê còng cao h¬n gi ̧ thÞ truêng cæ phiÕu c¬ së, vμ gi ̧ ®ã cã thÓ cè ®Þnh, cã thÓ ®uîc t ̈ng lan ®Þnh kú. §é chÝnh x ̧c ®Ó x ̧c ®Þnh gi ̧ trÞ cña chøng khÕ phô thuéc vμo rÊt nhiÒu yÕu tè nhu: thêi h1n cßn l1i cña chøng khÕ, møc chanh lÖch gi÷a gi ̧ hiÖn t1i cña cæ phiÕu thÊp h¬n so víi møc gi ̧ hiÖn thùc, sù xem xÐt cña c«ng chóng ®Çu tu ®èi víi cæ phiÕu nμy vμ viÖc tr¶ cæ tøc, c ̧c møc l·i suÊt vμ c ̧c ®iÒu kiÖn thÞ truêng nãi chung. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 47 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 48 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n Th«ng thuêng, c ̧c møc gi ̧ chøng khÕ sÏ cã xu huíng t ̈ng trong thÞ truêng gi ̧ lan vμ gi¶m trong mét thÞ truêng gi ̧ xuèng. c) Hîp ®ång kú h1n Hîp ®ång kú h1n lμ mét tho¶ thuËn gi÷a nguêi mua vμ nguêi b ̧n thùc hiÖn mét giao dÞch hμng ho ̧ ë mét thêi ®iÓm ch3⁄4c ch3⁄4n trong tu¬ng lai víi khèi luîng vμ møc gi ̧ x ̧c ®Þnh. Tuy nhian, kh«ng gièng nhu hîp ®ång tu¬ng lai, hîp ®ång kú h1n kh«ng trao ®æi tran thÞ truêng, kh«ng ®uîc ®Þnh gi ̧ hμng ngμy. Hîp ®ång kú h1n kh«ng ph¶i theo tiau chuÈn cña thÞ truêng riang biÖt, ngμy thùc hiÖn hîp ®ång ®uîc x ̧c ®Þnh tuú theo tõng hîp ®ång. Gi ̧ trong hîp ®ång kú h1n lμ gi ̧ giao hμng, t1i thêi ®iÓm ký hîp ®ång, gi ̧ chuyÓn giao ®uîc chän ®Ó gi ̧ trÞ cña hai ban mua b ̧n lμ b»ng kh«ng. §iÒu nμy cã nghÜa lμ kh«ng cã chi phÝ khi mua b ̧n hîp ®ång kú h1n. Hîp ®ång kú h1n ®uîc nhμ ®Çu tu sö dông ®Ó tiÕn hμnh ®Çu c¬ vμ b¶o hé. d) Hîp ®ång tư¬ng lai. Hîp ®ång tu¬ng lai (H§TL) lμ mét tho¶ thuËn ®Ó mua hoÆc b ̧n mét tμi s¶n vμo thêi ®iÓm ch3⁄4c ch3⁄4n trong tu¬ng lai víi mét møc gi ̧ x ̧c ®Þnh. Chøc n ̈ng kinh tÕ c¬ b¶n cña c ̧c thÞ truêng H§TL lμ cung cÊp mét c¬ héi cho nh÷ng nguêi tham gia thÞ truêng ®Ó phßng ngõa rñi ro vÒ nh÷ng biÕn ®éng gi ̧ bÊt lîi vμ lμ c«ng cô cho c ̧c nhμ ®Çu c¬. C ̧c hîp ®ång tu¬ng lai dùa tran c¬ së mét c«ng cô tμi chÝnh hay mét chØ sè tμi chÝnh ®uîc gäi lμ H§TL tμi chÝnh, bao gåm H§TL chØ sè cæ phiÕu; H§TL l·i suÊt; H§TL tiÒn tÖ. Hîp ®ång tu¬ng lai, nhê ®Æc ®iÓm cã tÝnh linh ho1t ®· kh3⁄4c phôc ®uîc nh÷ng nhuîc ®iÓm cña hîp ®ång kú h1n vμ thuêng ®uîc xem lμ mét phu¬ng thøc tèt h¬n ®Ó phßng ngõa rñi ro trong kinh doanh. Sù kh ̧c nhau gi÷a hai lo1i hîp ®ång nμy thÓ hiÖn ë c ̧c ®iÓm: VÒ tÝnh chÊt: ®iÓm kh ̧c biÖt lín nhÊt gi÷a hîp ®ång kú h1n vμ hîp ®ång tu¬ng lai chÝnh lμ tån t1i mét së giao dÞch cã tæ chøc giao dÞch hîp ®ång tu¬ng lai, trong khi ®èi víi hîp ®ång kú h1n th× kh«ng. Nhu vËy, hîp ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ®ång kú h1n chØ lμ hîp ®ång riang biÖt gi÷a hai ban cßn hîp ®ång tu¬ng lai ®uîc trao ®æi tran thÞ truêng. Së giao dÞch H§TL cho phÐp c ̧c nhμ giao dÞch v« danh ®uîc mua vμ b ̧n c ̧c hîp ®ång giao dÞch tu¬ng lai mμ kh«ng ph¶i x ̧c ®Þnh râ ®èi t ̧c trong mét hîp ®ång cô thÓ. Ngoμi ra, Së giao dÞch cßn t1o ra tÝnh thanh kho¶n cao cho thÞ truêng hîp ®ång tu¬ng lai, gióp cho c ̧c ®èi t ̧c tham gia vμo hîp ®ång tu¬ng lai thùc hiÖn c ̧c nghÜa vô cña hä cã hiÖu qu¶ h¬n so víi khi tham gia vμo hîp ®ång kú h1n. VÒ tÝnh tiau chuÈn ho ̧ hîp ®ång: kh«ng gièng nhu c ̧c hîp ®ång kú h1n, c ̧c hîp ®ång tu¬ng lai ®uîc tiau chuÈn ho ̧. C ̧c hîp ®ång kú h1n cã thÓ ®uîc lËp ra cho bÊt kú lo1i hμng ho ̧ nμo, víi bÊt kú sè luîng vμ chÊt luîng, thêi h1n thanh to ̧n ®uîc hai ban tham gia hîp ®ång chÊp thuËn. Trong khi ®ã, c ̧c hîp ®ång tu¬ng lai niam yÕt t1i c ̧c Së giao dÞch ®uîc quy ®Þnh ®èi víi mét sè hμng ho ̧ cô thÓ vμ ® ̧p øng c ̧c yau cÇu tèi thiÓu vÒ chÊt luîng vμ t1i mét thêi ®iÓm giao hμng x ̧c ®Þnh. VÒ rñi ro trong thanh to ̧n: Sö dông c ̧c hîp ®ång tu¬ng lai ®uîc niam yÕt tran Së giao dÞch sÏ kiÓm so ̧t ®uîc rñi ro thanh to ̧n. Trong c ̧c giao dÞch hîp ®ång tu¬ng lai, c¶ ban mua vμ ban b ̧n kh«ng biÕt ai lμ ®èi t ̧c cña m×nh. Trung t©m thanh to ̧n bï trõ thùc hiÖn chøc n ̈ng trung gian thanh to ̧n trong tÊt c¶ c ̧c giao dÞch. §èi víi c ̧c hîp ®ång kú h1n, c ̧c kho¶n lç vμ l·i sÏ ®uîc thanh to ̧n khi c ̧c hîp ®ång ® ̧o h1n. Trong khi ®ã ®èi víi c ̧c hîp ®ång tu¬ng lai, nh÷ng thay ®æi vÒ gi ̧ trÞ cña c ̧c ban tham gia hîp ®ång (th«ng qua tμi kho¶n) ®uîc ®iÒu chØnh hμng ngμy theo møc gi ̧ trÞ thÞ truêng. C ̧c hîp ®ång tu¬ng lai cßn cã mét sè yau cÇu ký quü nhÊt ®Þnh. Nhu vËy, chÝnh sù kÕt hîp gi÷a viÖc thanh to ̧n hμng ngμy vμ yau cÇu ký quü sÏ gióp phßng ngõa ®uîc rñi ro trong thanh to ̧n cña hîp ®ång tu¬ng lai. VÒ tÝnh thanh kho¶n: do cã sù tham gia cña trung t©m thanh to ̧n bï trõ, tÝnh thanh kho¶n cña c ̧c hîp ®ång tu¬ng lai cao h¬n nhiÒu so víi c ̧c hîp ®ång kú h1n. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 49 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 50 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n Tãm t3⁄4t sù kh ̧c biÖt gi÷a hîp ®ång kú h1n vμ hîp ®ång tu¬ng lai: Hîp ®ång kú h1n Hîp ®ång tư¬ng lai Lμ hîp ®ång riang biÖt gi÷a hai ban Lμ hîp ®ång trao ®æi tran thÞ truêng Kh«ng chuÈn ho ̧ hîp ®ång Tiau chuÈn ho ̧ hîp ®ång Thuêng chuyÓn giao hμng ho ̧ vμo ngμy riang Ngμy giao hμng nhÊt ®Þnh Thanh to ̧n ë thêi ®iÓm chÊm døt hîp ®ång Thanh to ̧n hμng ngμy Giao hμng hoÆc thanh to ̧n tiÒn mÆt thuêng ®uîc thùc hiÖn Hîp ®ång thuêng ®ãng tr1ng th ̧i truíc khi thùc hiÖn e) QuyÒn chän Hîp ®ång quyÒn chän lμ mét hîp ®ång cho phÐp nguêi n3⁄4m gi÷ nã ®uîc mua (nÕu lμ quyÒn chän mua) hoÆc ®uîc b ̧n (nÕu lμ quyÒn chän b ̧n) mét khèi luîng hμng ho ̧ c¬ së nhÊt ®Þnh t1i mét møc gi ̧ x ̧c ®Þnh vμ trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh. C ̧c hμng hãa c¬ së nμy cã thÓ lμ: cæ phiÕu, chØ sè cæ phiÕu, tr ̧i phiÕu, chØ sè tr ̧i phiÕu, tiÒn hay hîp ®ång tu¬ng lai. Mét hîp ®ång quyÒn chän bÊt kú ®Òu bao gåm 4 ®Æc ®iÓm c¬ b¶n sau - Lo1i quyÒn (quyÒn chän b ̧n hoÆc chän mua) - Tan hμng hãa c¬ së vμ khèi luîng ®uîc mua hoÆc b ̧n theo quyÒn - Ngμy ® ̧o h1n - Gi ̧ thùc thi Cã 4 ®èi tuîng tham gia tran thÞ truêng quyÒn chän: - Nguêi mua quyÒn mua. (Buyers of calls) - Nguêi b ̧n quyÒn mua. (Sellers of calls) - Nguêi mua quyÒn b ̧n. (Buyers of puts) - Nguêi b ̧n quyÒn b ̧n. (Sellers of puts) ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n Nguêi mua ®uîc xem lμ nhμ ®Çu tu cã vÞ thÕ dμi h1n vμ nguêi b ̧n ë vÞ thÕ ng3⁄4n h1n tran hîp ®ång. ViÖc b ̧n hîp ®ång quyÒn chän ®uîc gäi lμ ph ̧t hμnh quyÒn chän (cã thÓ ph ̧t hμnh quyÒn chän trong khi cã chøng kho ̧n c¬ së - quyÒn chän cã b¶o ®¶m hoÆc kh«ng cã chøng kho ̧n c¬ së - quyÒn chän khèng). Trong hîp ®ång quyÒn chän, nguêi b ̧n quyÒn trao cho nguêi mua ®Ó ®æi lÊy mét kho¶n tiÒn ®uîc gäi lμ phÝ quyÒn chän hay cßn gäi lμ gi ̧ quyÒn chän. Møc gi ̧ mμ t1i ®ã quyÒn chän cã thÓ ®uîc mua hoÆc ®uîc b ̧n gäi lμ møc gi ̧ thùc thi quyÒn. Ngμy mμ sau ®ã quyÒn hÕt gi ̧ trÞ gäi lμ ngμy ® ̧o h1n. Hîp ®ång quyÒn chän chia lμm hai lo1i: Hîp ®ång quyÒn chän kiÓu Mü vμ Hîp ®ång quyÒn chän kiÓu Ch©u Âu. Mét hîp ®ång quyÒn chän Mü cã thÓ ®uîc thùc hiÖn vμo bÊt kú thêi ®iÓm nμo cho ®Õn tËn ngμy ® ̧o h1n. Mét quyÒn chän Ch©u ¢u chØ cã thÓ ®uîc thùc hiÖn vμo ngμy ® ̧o h1n. C ̧c bé phËn cÊu thμnh nan gi ̧ quyÒn chän: - Gi ̧ trÞ néi t1i cña quyÒn Gi ̧ trÞ néi t1i cña mét quyÒn chän lμ gi ̧ trÞ mμ nguêi n3⁄4m gi÷ quyÒn chän sÏ nhËn ®uîc b»ng c ̧ch thùc hiÖn quyÒn ®uîc ngay lËp tøc. §èi víi mét quyÒn chän mua, nÕu gi ̧ trÞ thùc hiÖn quyÒn thÊp h¬n gi ̧ cña chøng kho ̧n c¬ së, quyÒn chän mua ®ã ®uîc coi lμ l·i (in the money). Mét quyÒn chän cã møc gi ̧ thùc thi ngang b»ng víi gi ̧ hiÖn hμnh cña chøng kho ̧n c¬ së ®uîc coi lμ hßa vèn (at the money), nÕu cßn thÊp h¬n gi ̧ hiÖn hμnh cña chøng kho ̧n th× bÞ coi lμ lç (out of money). Trong c¶ hai truêng hîp quyÒn chän mang l1i kho¶n lç vμ hßa vèn ®Òu cã gi ̧ trÞ néi t1i b»ng kh«ng bëi v× nguêi thùc hiÖn quyÒn kh«ng thu ®uîc l·i. §èi víi quyÒn chän b ̧n th× nguîc l1i, nguêi thùc hiÖn quyÒn sÏ cã l·i nÕu gi ̧ thùc hiÖn quyÒn cao h¬n gi ̧ hiÖn hμnh cña chøng kho ̧n c¬ së vμ sÏ bÞ lç nÕu gi ̧ thùc hiÖn quyÒn thÊp h¬n gi ̧ thÞ truêng cña chøng kho ̧n c¬ së. Gi ̧ trÞ thêi gian cña quyÒn: Gi ̧ trÞ thêi gian cña mét quyÒn chän lμ kho¶n chanh lÖch gi÷a gi ̧ cña quyÒn so víi gi ̧ trÞ néi t1i. Thêi gian cho tíi khi ® ̧o h1n cña quyÒn cμng dμi Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 51 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n th× gi ̧ trÞ thêi gian cña quyÒn sÏ cμng lín, bëi v× nguêi mua quyÒn chän hy väng r»ng vμo mét thêi ®iÓm nμo ®ã truíc khi hÕt hiÖu lùc, nh÷ng thay ®æi vÒ gi ̧ chøng kho ̧n c¬ së tran thÞ truêng sÏ lμm t ̈ng gi ̧ trÞ cña c ̧c quyÒn chän, do ®ã hä s1⁄2n sμng tr¶ mét kho¶n tiÒn chanh lÖch tran gi ̧ trÞ néi t1i. C ̧c yÕu tè ¶nh huëng ®Õn gi ̧ cña quyÒn lùa chän ∗ : - Gi ̧ thÞ truêng cña chøng kho ̧n c¬ së: §èi víi mét quyÒn chän mua gi ̧ thÞ truêng cña chøng kho ̧n c¬ së vμ gi ̧ cña quyÒn chän mua t ̈ng (gi¶m) cïng chiÒu. §èi víi mét quyÒn chän b ̧n th× nguîc l1i, ®ã lμ mèi quan hÖ t ̈ng gi¶m nguîc chiÒu. - Gi ̧ thùc hiÖn: Lo1i bá t ̧c ®éng cña c ̧c yÕu tè kh ̧c, møc gi ̧ thùc hiÖn quyÒn cμng cao th× gi ̧ cña mét quyÒn chän mua cμng thÊp. §èi víi mét quyÒn chän b ̧n th× nguîc l1i: møc gi ̧ thùc hiÖn cμng cao th× gi ̧ cña quyÒn chän b ̧n cμng cao. - Thêi gian cho ®Õn khi ® ̧o h1n: §èi víi c ̧c quyÒn lùa chän Mü (c¶ quyÒn chän mua vμ chän b ̧n), thêi gian ® ̧o h1n cμng dμi th× gi ̧ cña quyÒn cμng cao, v× gi ̧ cña chøng kho ̧n c¬ së cã kh¶ n ̈ng biÕn ®éng ®Ó cho quyÒn chän trë thμnh cã l·i vμ ®em l1i lîi nhuËn cho nguêi së h÷u. §èi víi c ̧c quyÒn chän Ch©u ¢u, ¶nh huëng cña thêi gian cho ®Õn khi ® ̧o h1n phô thuéc vμo viÖc quyÒn chän lμ quyÒn chän mua hay chän b ̧n. - L·i suÊt ng3⁄4n h1n phi rñi ro trong suèt thêi h1n tån t1i cña quyÒn. Cè ®Þnh tÊt c¶ c ̧c yÕu tè kh ̧c, gi ̧ cña mét quyÒn chän mua cña mét tr ̧i phiÕu sÏ t ̈ng khi l·i suÊt ng3⁄4n h1n phi rñi ro t ̈ng. §èi víi mét quyÒn chän b ̧n cña tr ̧i phiÕu th× nguîc l1i: mét sù gia t ̈ng møc l·i suÊt ng3⁄4n h1n phi rñi ro sÏ lμm gi¶m gi ̧ cña mét quyÒn chän b ̧n. - L·i suÊt Coupon: §èi víi c ̧c quyÒn chän tr ̧i phiÕu, c ̧c quyÒn chän mua cña c ̧c tr ̧i phiÕu coupon sÏ bÞ ®Þnh gi ̧ thÊp h¬n so víi c ̧c quyÒn chän mua cña c ̧c tr ̧i phiÕu kh«ng cã coupon. Nguîc l1i, c ̧c coupon cã xu huíng lμm t ̈ng gi ̧ cña c ̧c quyÒn chän b ̧n. ∗ Tham kh¶o cuèn John C. Hull, Intoduction to Future and Option Market, Prentice Hall International, Inc, 1998. 52 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n Møc dao ®éng dù ®o ̧n cña c ̧c møc l·i suÊt trong suèt thêi h1n cña quyÒn: quan hÖ gi÷a møc dao ®éng dù ®o ̧n cña møc l·i suÊt trong suèt thêi gian cña quyÒn vμ gi ̧ cña quyÒn lμ mèi quan hÖ tû lÖ thuËn bëi v× møc dao ®éng dù ®o ̧n cμng cao, x ̧c suÊt gi ̧ cña chøng kho ̧n c¬ së sÏ dÞch chuyÓn theo huíng cã lîi cho nguêi mua chøng kho ̧n sÏ cμng cao. Chøc n ̈ng kinh tÕ cña quyÒn lùa chän: - QuyÒn lùa chän gióp nhμ ®Çu tu phßng ngõa rñi ro. VÝ dô, vÒ viÖc mua b ̧n quyÒn chän ®Ó phßng ngõa rñi ro: Mét nhμ ®Çu tu së h÷u 500 cæ phiÕu cña c«ng ty IBM vμo th ̧ng 8. Gi ̧ cæ phiÕu hiÖn t1i lμ 152USD/cæ phiÕu. Nhμ ®Çu tu lo l3⁄4ng gi ̧ cæ phiÕu cã thÓ gi¶m m1nh sau 2 th ̧ng n÷a vμ muèn b¶o vÖ m×nh. Nhμ ®Çu tu ®ã cã thÓ mua quyÒn chän b ̧n th ̧ng 10 ë Së giao dÞch quyÒn chän Chicago (CBOE) ®Ó b ̧n 500 cæ phiÕu víi gi ̧ thùc hiÖn lμ 150USD. Ô CBOE, mçi hîp ®ång cho phÐp b ̧n 100 cæ phiÕu nan nhμ ®Çu tu nμy sÏ mua 5 hîp ®ång. NÕu gi ̧ quyÒn chän ®uîc yÕt lμ 4USD th× ®iÒu ®ã cã nghÜa lμ mçi hîp ®ång quyÒn chän sÏ trÞ gi ̧ 100 × 4USD = 400USD vμ tæng lÖ phÝ mμ nhμ ®Çu tu ph¶i tr¶ lμ: 5 × 400USD = 2.000USD. Tãm t3⁄4t chiÕn lưîc mua b ̧n quyÒn chän ®Ó phßng ngõa rñi ro Th«ng tin tõ bμn giao dÞch - th ̧ng 8 Mét nhμ ®Çu tu së h÷u 500 cæ phiÕu cña c«ng ty IBM vμ muèn cã mét sù b¶o hé chèng l1i sù gi¶m gi ̧ cã thÓ x¶y ra cña cæ phiÕu trong 2 th ̧ng tíi. YÕt gi ̧: Gi ̧ cæ phiÕu cña c«ng ty IBM hiÖn thêi lμ : 152USD Gi ̧ mét quyÒn chän b ̧n cæ phiÕu IBM th ̧ng 10 lμ : 4USD ChiÕn luîc cña nhμ ®Çu tu : Nhμ ®Çu tu mua 5 hîp ®ång quyÒn chän b ̧n víi tæng sè tiÒn lμ : 5 × 100 × 4USD = 2.000USD KÕt qu¶ : Nhμ ®Çu tu cã quyÒn b ̧n nh÷ng cæ phiÕu ®ã víi gi ̧ Ýt nhÊt lμ: 500 × 150USD = 75.000USD Theo tãm t3⁄4t tran tran, chiÕn luîc nμy trÞ gi ̧ 2.000USD nhung b¶o ®¶m r»ng cæ phiÕu cã thÓ ®uîc b ̧n Ýt nhÊt víi gi ̧ 150USD/cæ phiÕu trong suèt thêi h1n cña quyÒn chän. NÕu gi ̧ thÞ truêng cña cæ phiÕu c«ng ty IBM gi¶m Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 53 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n xuèng duíi 150USD, quyÒn chän cã thÓ ®uîc thùc hiÖn ®Ó thu ®uîc 75.000USD. Khi gi ̧ cña quyÒn chän ®uîc tÝnh, khèi luîng tiÒn thu ®uîc lμ 73.000USD. NÕu gi ̧ thÞ truêng ë møc tran 150USD, quyÒn chän kh«ng ®uîc thùc thi vμ mÊt hiÖu lùc. Tuy nhian, trong truêng hîp nμy, gi ̧ trÞ cña viÖc mua hîp ®ång quyÒn chän lu«n lu«n h¬n 75.000USD (hay tran 73.000USD khi gi ̧ cña quyÒn chän ®uîc ®ua vμo tÝnh to ̧n). Ta thÊy cã mét sù kh ̧c nhau c¬ b¶n gi÷a viÖc sö dông hîp ®ång tu¬ng lai vμ quyÒn chän cho viÖc mua b ̧n ®èi xung. Hîp ®ång tu¬ng lai ®uîc ®Æt ra ®Ó trung lËp ho ̧ rñi ro b»ng viÖc cè ®Þnh gi ̧ mμ nguêi b¶o hé sÏ ph¶i tr¶ hay nhËn ®uîc cho tμi s¶n tiÒm tμng. Nguîc l1i, hîp ®ång quyÒn chän l1i t1o ra sù b¶o hiÓm. Nh÷ng hîp ®ång ®ã ®ua ra mét biÖn ph ̧p ®Ó c ̧c nhμ ®Çu cã thÓ b¶o vÖ ®uîc m×nh chèng l1i sù lan xuèng bÊt lîi cña gi ̧ c¶ trong tu¬ng lai, trong khi hä vÉn cã thÓ kiÕm ®uîc lîi nhuËn nhê sù vËn ®éng thuËn lîi cña gi ̧ c¶. - QuyÒn lùa chän ®uîc nhμ ®Çu tu sö dông ®Ó ®Çu c¬ Mét vÝ vÒ viÖc ®Çu c¬ cã sö dông quyÒn chän: Chóng ta xÐt mét vÝ dô tiÕp theo xem mét nguêi ®Çu c¬ sö dông quyÒn chän nhu thÕ nμo. Gi¶ sö r»ng b©y giê ®ang lμ th ̧ng 9, mét nguêi ®Çu c¬ muèn tham gia ®Çu tu vμo cæ phÇn Exxon. Nãi mét c ̧ch kh ̧c, anh ta muèn chiÕm mét lîi thÕ khi gi ̧ cæ phiÕu t ̈ng lan. Gi¶ sö r»ng gi ̧ cæ phiÕu hiÖn t1i lμ 78USD vμ gi ̧ mét quyÒn b ̧n mét cæ phiÕu ®ã ë th ̧ng 12 cã gi ̧ thùc hiÖn 80USD lμ 3USD. B¶ng sau minh häa hai lùa chän ®èi víi nhμ ®Çu c¬ vμ gi¶ sö anh ta s1⁄2n sμng ®Çu tu 7.800USD. Lùa chän thø nhÊt lian quan ®Õn viÖc mua th1⁄4ng 100 cæ phiÕu. Lùa chän thø 2 bao gåm viÖc mua 2.600 quyÒn chän mua Exxon (nghÜa lμ 26 hîp ®ång quyÒn chän) Gi¶ sö r»ng, suy nghÜ c¶m tÝnh cña nhμ ®Çu c¬ lμ chÝnh x ̧c vμ tíi th ̧ng 12, gi ̧ cæ phiÕu cña c«ng ty Exxon lan ®Õn 90USD. Lùa chän thø nhÊt, tøc lμ mua cæ phiÕu mang l1i mét kho¶n lîi nhuËn lμ: 100 × (90USD - 78USD) =1.200USD Tuy nhian, lùa chän thø 2 ®em l1i nhiÒu lîi nhuËn h¬n. Mét quyÒn chän mua cæ phiÕu Exxon víi gi ̧ thùc hiÖn 80USD ®em l1i mét kho¶n lîi nhuËn lμ 10USD bëi v× quyÒn chän cho phÐp anh ta ®uîc mua mét cæ phiÕu trÞ gi ̧ 54 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n 90USD víi gi ̧ lμ 80USD. Tæng gi ̧ trÞ cña tÊt c¶ quyÒn chän ®· ®uîc mua lμ: 2.600 × 10USD = 26.000USD. Trõ ®i gi ̧ trÞ ban ®Çu cña quyÒn chän, lîi nhuËn rßng sÏ lμ : 26.000USD - 7.800USD = 18.200USD V× vËy, chiÕn luîc quyÒn chän mang l1i lîi nhuËn gÊp 15 lÇn so víi lîi nhuËn thu ®uîc do lùa chän chiÕn thuËt mét lμ mua cæ phiÕu. TÊt nhian, quyÒn chän còng cã thÓ g©y ra nh÷ng tæn thÊt lín h¬n. Gi¶ sö tíi th ̧ng 12, gi ̧ cæ phiÕu gi¶m xuèng 70USD. Lùa chän ®Çu tian: mua cæ phiÕu sÏ g©y ra mét sù tæn thÊt lμ: 100 × (78USD - 70USD) = 800USD. Trong khi ®ã, v× quyÒn chän mua hÕt h1n mμ chua ®uîc thùc hiÖn nan chiÕn luîc quyÒn chän sÏ g©y ra mét tæn thÊt lμ 7.800USD - gi ̧ ban ®Çu ph¶i tr¶ cho viÖc mua quyÒn chän. Tãm t3⁄4t ho1t ®éng ®Çu c¬ cã sö dông quyÒn chän Th«ng tin tõ bμn giao dÞch - th ̧ng 9 Mét nguêi ®Çu c¬ ®Þnh ®Çu tu 7.800USD v× nghÜ r»ng gi ̧ cña cæ phiÕu c«ng ty Exxon sÏ t ̈ng lan trong vßng 3 th ̧ng tíi. Anh ta nhËn ®uîc nh÷ng chØ dÉn sau : Gi ̧ cæ phiÕu hiÖn t1i : 78USD QuyÒn chän mua cæ phiÕu Exxon víi gi ̧ thùc hiÖn 80USD lμ : 3USD Nguêi ®Çu c¬ cã 7.800USD ®Ó ®Çu tu. ChiÕn luîc lùa chän : 1. Mua 100 cæ phiÕu cña c«ng ty Exxon 2. Mua 2.600 quyÒn chän mua th ̧ng 12 (hoÆc 26 hîp ®ång th ̧ng 12) cña c«ng ty Exxon víi gi ̧ thùc hiÖn lμ 80USD. Gi ̧ cña c¶ hai lùa chän lμ 7.800USD. KÕt qu¶ cã thÓ : 1. Tíi th ̧ng 12, gi ̧ cæ phiÕu cña c«ng ty Exxon lan ®Õn 90USD. Nhμ ®Çu tu ®uîc lîi 1.200USD nhê sö dông chiÕn luîc 1 vμ 18.200 nhê ̧p dông chiÕn luîc 2. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 55 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 56 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 2. Tíi th ̧ng 12, gi ̧ cæ phiÕu cña c«ng ty Exxon gi¶m xuèng cßn 70USD. Nhμ ®Çu tu bÞ thiÖt 800USD v× sö dông chiÕn luîc 1 vμ 7.800 USD v× ̧p dông chiÕn luîc 2. B¶ng tran cho thÊy hîp ®ång quyÒn chän còng nhu hîp ®ång tu¬ng lai cã t ̧c dông ®ßn bÈy tμi chÝnh rÊt m1nh ®èi víi nhμ ®Çu tu. 2.1.2.2. Ph©n lo1i chøng kho ̧n theo kh¶ n ̈ng chuyÓn nhưîng Theo c ̧ch thøc nμy chøng kho ̧n ®uîc ph©n thμnh chøng kho ̧n ghi danh (ghi tan) vμ chøng kho ̧n v« danh (kh«ng ghi tan). Chøng kho ̧n v« danh (giÊy x ̧c nhËn quyÒn së h÷u hoÆc quyÒn ®ßi nî kh«ng ghi tan chñ së h÷u). Lo1i chøng kho ̧n nμy ®uîc chuyÓn nhuîng dÔ dμng, kh«ng cÇn nh÷ng thñ tôc x ̧c nhËn cña c«ng ty hoÆc c¬ quan c«ng chøng. Nguêi mua cã tr ̧ch nhiÖm chi tr¶ cho nguêi b ̧n theo gi ̧ c¶ ®· ®uîc x ̧c ®Þnh. Chøng kho ̧n ghi danh (giÊy x ̧c nhËn quyÒn së h÷u hoÆc quyÒn ®ßi nî cã ghi tan chñ së h÷u). Lo1i chøng kho ̧n nμy ®uîc phÐp chuyÓn nhuîng nhung ph¶i tu©n theo nh÷ng qui ®Þnh ph ̧p lý cô thÓ. NÕu muèn chuyÓn nhuîng, nguêi së h÷u ph¶i chøng minh m×nh lμ nguêi ®uîc phÐp vμ cã quyÒn chuyÓn nhuîng (x ̧c nhËn ch÷ ký, chøng minh thu, tan trong danh s ̧ch cæ ®«ng). VÝ dô : Cæ phiÕu ghi danh vμ tr ̧i phiÕu ghi danh lμ nh÷ng lo1i chøng kho ̧n mμ tan vμ nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt cña nguêi së h÷u ®uîc ghi tran phÇn b×a cña nh÷ng chøng kho ̧n nμy. Qua c ̧ch ph©n lo1i nμy chóng ta thÊy chøng kho ̧n v« danh ®uîc luu th«ng dÔ dμng h¬n chøng kho ̧n ghi danh hoÆc ®Ých danh. 2.1.2.3. Ph©n lo1i chøng kho ̧n theo thu nhËp Tuú theo tõng lo1i thu nhËp, chøng kho ̧n ®uîc chia thμnh c ̧c lo1i sau : - Chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh. - Chøng kho ̧n cã thu nhËp biÕn ®æi. - Chøng kho ̧n hçn hîp. a) Chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n Chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh lμ lo1i chøng kho ̧n cã quyÒn yau cÇu thu nhËp cè ®Þnh kh«ng phô thuéc vμo kÕt qu¶ ho1t ®éng cña nhμ ph ̧t hμnh. Nã cã thÓ lμ chøng kho ̧n v« danh hoÆc lμ chøng kho ̧n ®Ých danh, cã thÓ lμ tÝn phiÕu, tr ̧i phiÕu hoÆc cæ phiÕu uu ®·i. Th«ng thuêng, viÖc ph ̧t hμnh c ̧c lo1i chøng kho ̧n cã thu cè ®Þnh ph¶i kÌm theo nh÷ng qui ®Þnh ph ̧p lý cô thÓ nh»m b¶o vÖ quyÒn lîi cña c ̧c nhμ ®Çu tu. Khi ph©n tÝch chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh ®Ó quyÕt ®Þnh ®Çu tu, th«ng thuêng, nguêi ta xÐt tran hai khÝa c1nh ®ã lμ "kh¶ n ̈ng sinh lîi" vμ "thêi h1n thanh to ̧n". Nhê viÖc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh mμ ChÝnh phñ, c ̧c tæ chøc c«ng céng (cã tu c ̧ch ph ̧p nh©n), c ̧c c«ng ty cæ phÇn t1o ra ®uîc nguån vèn æn ®Þnh. Víi lo1i chøng kho ̧n nμy, do rñi ro thÊp h¬n so víi chøng kho ̧n cã thu nhËp biÕn ®æi nan sù thay ®æi vÒ gi ̧ lμ thÊp h¬n, tû lÖ lîi tøc quyÕt ®Þnh chñ yÕu tíi kh¶ n ̈ng sinh lêi cña chøng kho ̧n. BÞ ¶nh huëng cña rñi ro l·i suÊt, c¶ nguêi mua vμ nguêi b ̧n ®Òu quan t©m tíi tû lÖ lîi tøc vμo tõng thêi ®iÓm. §èi víi chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh, lîi tøc thuêng ®uîc tr¶ theo quý, theo kú h1n nöa n ̈m, hoÆc lμ mét n ̈m. Mçi lo1i chøng kho ̧n cã qui ®Þnh thêi h1n tr¶ lîi tøc kh ̧c nhau. NÕu trong kho¶ng thêi gian tr¶ lîi tøc cã sù thay ®æi quyÒn së h÷u ®èi víi c ̧c chøng kho ̧n nμy th× phÇn lîi tøc sÏ ®uîc thanh to ̧n cho nguêi thô huëng tuú thuéc thêi ®iÓm mua b ̧n vμ thêi ®iÓm tr¶ lîi tøc theo quy ®Þnh cña ph ̧p luËt. Kú h1n cña c ̧c chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh rÊt kh ̧c nhau. Nãi chung, tÝn phiÕu cã kú h1n ng3⁄4n (nhá h¬n hoÆc b»ng mét n ̈m), tr ̧i phiÕu lμ trung h1n vμ dμi h1n (2 - 30 n ̈m), cæ phiÕu uu ®·i lμ v« thêi h1n. Kú h1n nμy cã thÓ bÞ thay ®æi do ho1t ®éng chuéc l1i chøng kho ̧n cña nhμ ph ̧t hμnh. Theo ®èi tuîng ph ̧t hμnh, chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh bao gåm nh÷ng lo1i chñ yÕu sau : - Tr ̧i phiÕu Nhμ nuíc - Tr ̧i phiÕu ®Þa phu¬ng - Tr ̧i phiÕu c«ng nghiÖp (Tr ̧i phiÕu c«ng ty) Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 57 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 58 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n - Tr ̧i phiÕu Ng©n hμng vμ TÝn phiÕu quÜ tiÕt kiÖm. - TÝn phiÕu kho b1c. Tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ: Tr ̧i phiÕu chÝnh phñ do chÝnh phñ hoÆc nh÷ng ngμnh ®Æc biÖt nhu ngμnh giao th«ng, buu ®iÖn, xi m ̈ng, ®iÖn ®uîc ChÝnh phñ uû quyÒn ph ̧t hμnh. Nh÷ng tr ̧i phiÕu nμy ®uîc ph ̧t hμnh nh»m bï ®3⁄4p sù thiÕu hôt Ng©n s ̧ch Nhμ nuíc hoÆc ®Ó x©y dùng c ̧c c«ng tr×nh c«ng céng hoÆc ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh ̈n vÒ tμi chÝnh. Tr ̧i phiÕu chÝnh phñ lμ "giÊy nhËn nî" cña chÝnh phñ. MÖnh gi ̧ cña tr ̧i phiÕu cã thÓ ®uîc ghi b»ng ®ång ngo1i tÖ hoÆc ®ång b¶n tÖ. NÕu tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ ®uîc ph ̧t hμnh trong nuíc th× ®ã lμ mét bé phËn h×nh thμnh nh÷ng kho¶n nî trong nuíc. NÕu tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ ®uîc ph ̧t hμnh t1i nuíc ngoμi th× h×nh thμnh mét kho¶n nî nuíc ngoμi. Tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ ®uîc b¶o ®¶m ch3⁄4c ch3⁄4n bëi uy tÝn cña chÝnh phñ vμ tμi s¶n cña quèc gia, tr ̧i phiÕu chÝnh phñ cã kh¶ n ̈ng cÇm cè vμ chuyÓn nhuîng. C ̧c tæ chøc nh©n ®1o, c ̧c tæ chøc t«n gi ̧o, c ̧c c«ng ty phôc vô cho môc ®Ých c«ng céng thuêng ®uîc uu tian mua truíc vμ ®uîc miÔn gi¶m lÖ phÝ giao dÞch. HÖ thèng ng©n hμng thu¬ng m1i lμ nguêi trî gióp ®3⁄4c lùc cña Nhμ nuíc trong qu ̧ tr×nh ph ̧t hμnh vμ thanh to ̧n tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ. Tr ̧i phiÕu ®Þa phu¬ng: lμ kho¶n vay cña chÝnh quyÒn ®Þa phu¬ng (thμnh phè, tØnh hoÆc vïng d©n cu) ®èi víi c ̧c tæ chøc vμ c ̧ nh©n. ViÖc ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ®Þa phu¬ng ®ßi hái ph¶i cã giÊy phÐp cña c¬ quan qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ chøng kho ̧n. Sè tiÒn thu ®uîc do ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ®Þa phu¬ng ®uîc sö dông vμo c ̧c môc ®Ých nhu x©y dùng truêng häc, bÖnh viÖn, ®uêng x ̧ giao th«ng cña ®Þa phu¬ng. Tr ̧i phiÕu c«ng nghiÖp (Tr ̧i phiÕu c«ng ty): Tr ̧i phiÕu c«ng nghiÖp do c ̧c c«ng ty cæ phÇn vμ c ̧c xÝ nghiÖp lín ph ̧t hμnh ®ua vμo thÞ truêng vèn duíi d1ng nh÷ng phiÕu nî vμ ®uîc ®¶m b¶o b»ng thu nhËp hoÆc tμi s¶n cña c«ng ty. VÒ nguyan t3⁄4c tr ̧i phiÕu c«ng nghiÖp ®uîc ph ̧t hμnh víi l·i suÊt cao h¬n so víi nh÷ng chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh tran trong cïng mét thêi ®iÓm. C ̧c c«ng ty muèn ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ph¶i ®uîc Nhμ nuíc cÊp giÊy phÐp (th«ng qua Uû ban chøng kho ̧n quèc gia) ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n Tr ̧i phiÕu ng©n hμng vμ tÝn phiÕu quÜ tiÕt kiÖm. ViÖc ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ng©n hμng vμ tÝn phiÕu quÜ tiÕt kiÖm nh»m t1o ra nguån vèn tÝn dông cho chÝnh c ̧c tæ chøc nμy hoÆc cho c ̧c tæ chøc tÝn dông cã lian quan. Tr ̧i phiÕu ng©n hμng vμ tÝn phiÕu quÜ tiÕt kiÖn ®uîc chia ra theo c ̧c thêi h1n kh ̧c nhau víi l·i suÊt kh ̧c nhau. Nhung tÝn phiÕu quÜ tiÕt kiÖm thuêng bÞ khèng chÕ bëi giíi h1n tr¶ l·i. Mua tr ̧i phiÕu ng©n hμng vμ tÝn phiÕu quÜ tiÕt kiÖm cã lîi lμ kh«ng ph¶i tr¶ lÖ phÝ vμ ®uîc b¶o hiÓm. Ngμy nay, ë nhiÒu nuíc ®Òu ph¶i huû bá møc l·i suÊt tèi ®a ®Ó cho c ̧c ng©n hμng ®uîc tù do Ên ®Þnh møc l·i suÊt, tuú theo t×nh tr1ng thÞ truêng vμ thêi gian ®Õn h1n còng ®uîc qui ®Þnh linh ho1t. C ̧c ng©n hμng, c ̧c quÜ tiÕt kiÖm muèn ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu hoÆc tÝn phiÕu ®Òu ph¶i cã giÊy phÐp cña Nhμ nuíc. Ô nuíc ta viÖc göi tiÒn tiÕt kiÖm cã kú h1n vμ kh«ng kú h1n thùc chÊt ®ã còng lμ tÝn phiÕu quÜ tiÕt kiÖm. TÝn phiÕu kho b1c: TÝn phiÕu kho b1c lμ nh÷ng chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh cã thêi h1n tõ 6 th ̧ng tíi 1 n ̈m do hÖ thèng Kho b1c Nhμ nuíc ph ̧t hμnh. Do cã rñi ro thÊp, tû lÖ lîi tøc cña tÝn phiÕu kho b1c thÊp h¬n tû lÖ lîi tøc tran thÞ truêng vèn trong cïng thêi ®iÓm. TÝn phiÕu kho b1c ®uîc hÖ thèng Kho b1c Nhμ nuíc phèi hîp víi Ng©n hμng Nhμ nuíc mua vμo vμ b ̧n ra trong khu«n khæ cña ho1t ®éng thÞ truêng më nh»m môc ®Ých ®iÒu chØnh thÞ truêng tiÒn tÖ. ViÖc ph ̧t hμnh tÝn phiÕu Kho b1c Nhμ nuíc cã thÓ ® ̧p øng c ̧c kho¶n chi thuêng xuyan, ®Ó bï ®3⁄4p thiÕu hôt ng©n s ̧ch t1m thêi. b. Chøng kho ̧n cã thu nhËp biÕn ®æi Cæ phiÕu thuêng ®1i diÖn cho lo1i chøng kho ̧n cã thu nhËp biÕn ®æi. Thu nhËp do viÖc së h÷u cæ phiÕu mang l1i gäi lμ cæ tøc (hay lîi tøc cæ phÇn), nã biÕn ®éng theo kÕt qu¶ kinh doanh cña c«ng ty. H×nh thøc kh ̧c cña lo1i chøng kho ̧n nμy lμ phiÕu tham gia hay chøng chØ ®Çu tu. Lo1i nμy kh ̧c víi cæ phiÕu th«ng thuêng ë chç, nã kh«ng ®uîc quyÒn tham gia gi ̧m s ̧t ho1t ®éng cña c«ng ty. Khi ph ̧t hμnh chøng chØ ®Çu tu, c«ng ty cã thÓ huy ®éng ®uîc vèn v« thêi h1n, kh«ng chÞu rñi ro vÒ chi tr¶ lîi tøc cè ®Þnh nhu cæ phiÕu uu ®·i hay tr ̧i phiÕu, song kh«ng bÞ pha lo·ng quyÒn kiÓm so ̧t cña c ̧c cæ ®«ng. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 59 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 60 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n c. H×nh thøc hçn hîp cña chøng kho ̧n H×nh thøc hçn hîp cña chøng kho ̧n võa mang tÝnh chÊt cña chøng kho ̧n cã thu nhËp cè ®Þnh, võa mang tÝnh chÊt cña chøng kho ̧n cã thu nhËp biÕn ®æi. ViÖc ph ̧t hμnh lo1i chøng kho ̧n nμy nh»m ®Ó thÝch øng víi nhu cÇu ®Æc biÖt cña thÞ truêng vèn. Chøng kho ̧n hçn hîp cã nh÷ng lo1i chñ yÕu sau : Tr ̧i phiÕu c«ng ty cã kh¶ n ̈ng chuyÓn ®æi: Lo1i tr ̧i phiÕu nμy còng cã mét møc l·i suÊt cè ®Þnh, ngoμi ra nã cßn b¶o ®¶m cho nguêi së h÷u quyÒn ®æi tr ̧i phiÕu thμnh cæ phiÕu trong mét thêi h1n víi nh÷ng ®iÒu kiÖn ®· x ̧c ®Þnh. Gi ̧ trÞ cña quyÒn chuyÓn ®æi kh«ng chØ phô thuéc vμo ®iÒu kiÖn chuyÓn ®æi mμ cßn phô thuéc vμo chÊt luîng cæ phiÕu cña c«ng ty. Tr ̧i phiÕu cã quyÒn mua cæ phiÕu: Tr ̧i phiÕu cã quyÒn mua cæ phiÕu tu¬ng tù nhu tr ̧i phiÕu nãi chung nhung ngoμi kho¶n lîi tøc cè ®Þnh ®uîc nhËn, nã cßn cã quyÒn ®uîc mua mét sè luîng cæ phiÕu nhÊt ®Þnh cña c«ng ty ®ang ph ̧t hμnh víi mét tû lÖ vμ thêi h1n uu ®·i nhu ®èi víi c ̧c cæ ®«ng thùc thô. Lo1i tr ̧i kho ̧n nμy cã mét "chøng chØ quyÒn mua" riang rÏ t ̧ch khái kho¶n vay. VÒ nguyan t3⁄4c "chøng chØ quyÒn mua" ®uîc t ̧ch ra sau khi ph ̧t hμnh chøng kho ̧n sau mét thêi gian vμ ®uîc luu th«ng ®éc lËp tran thÞ truêng. Tr ̧i phiÕu cã thu nhËp bæ sung: Lo1i chøng kho ̧n nμy ®¶m b¶o mét kho¶n lîi tøc cè ®Þnh nhung nguêi së h÷u cã thÓ nhËn ®uîc mét kho¶n thu nhËp bæ sung theo sù dao ®éng t ̈ng cña cæ tøc mμ c ̧c cæ ®«ng ®uîc huëng. 2.2. PHÀT HÀNH CHøNG KHOÀN 2.2.1. C ̧c chñ thÓ ph ̧t hμnh Chñ thÓ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n lμ tæ chøc huy ®éng vèn b»ng c ̧ch b ̧n chøng kho ̧n do m×nh ph ̧t hμnh cho nhμ ®Çu tu. Chñ thÓ ph ̧t hμnh bao gåm: ChÝnh phñ, c ̧c doanh nghiÖp vμ c ̧c quü ®Çu tu. 2.2.1.1. ChÝnh phñ Môc ®Ých ph ̧t hμnh cña ChÝnh phñ lμ bï ®3⁄4p sù thiÕu hôt cña ng©n s ̧ch vμ huy ®éng vèn ®Ó tμi trî cho c ̧c c«ng tr×nh, dù ̧n lín vμ quan träng. ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ChÝnh phñ ph ̧t hμnh c ̧c lo1i chøng kho ̧n bao gåm: Tr ̧i phiÕu ChÝnh phñ, Tr ̧i phiÕu c«ng tr×nh vμ TÝn phiÕu kho b1c. 2.2.1.2. C ̧c doanh nghiÖp C ̧c doanh nghiÖp ph ̧t hμnh ra c ̧c chøng kho ̧n ®Ó huy ®éng vèn vμ t ̈ng vèn cho s¶n xuÊt kinh doanh ban c1nh nguån vèn ®i vay tõ c ̧c Ng©n hμng thu¬ng m1i. Trong nÒn kinh tÕ thÞ truêng cã 3 h×nh thøc tæ chøc doanh nghiÖp c¬ b¶n, ®ã lμ: Doanh nghiÖp mét chñ; C«ng ty hîp danh vμ C«ng ty cæ phÇn. Ô ViÖt Nam, theo LuËt doanh nghiÖp ban hμnh n ̈m 1998 vμ cã hiÖu lùc n ̈m 1999, chØ cã c ̧c c«ng ty cæ phÇn vμ doanh nghiÖp Nhμ nuíc cæ phÇn ho ̧ lμ tæ chøc ®uîc phÐp ph ̧t hμnh c¶ tr ̧i phiÕu vμ cæ phiÕu. Doanh nghiÖp Nhμ nuíc vμ c ̧c C«ng ty TNHH ®uîc phÐp ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ®Ó huy ®éng vèn. C ̧c doanh nghiÖp cßn l1i: Doanh nghiÖp tu nh©n, Hîp t ̧c x·, C«ng ty hîp danh kh«ng ®uîc phÐp ph ̧t hμnh bÊt cø lo1i chøng kho ̧n nμo ra thÞ truêng. 2.2.1.3. C ̧c quü ®Çu tư Quü ®Çu tu lμ nh÷ng tæ chøc ®Çu tu chuyan nghiÖp, ®uîc h×nh thμnh b»ng vèn gãp cña c ̧c nhμ ®Çu tu ®Ó tiÕn hμnh ®Çu tu vμo chøng kho ̧n vμ c ̧c lo1i h×nh ®Çu tu kh ̧c. Môc ®Ých thμnh lËp quü ®Çu tu lμ tËp hîp vμ thu hót nh÷ng nhμ ®Çu tu nhá, lÎ tham gia kinh doanh. §Æc trung c¬ b¶n nhÊt cña Quü ®Çu tu lμ quü võa ®ãng vai trß lμ tæ chøc ph ̧t hμnh b»ng viÖc ph ̧t hμnh ra c ̧c chøng kho ̧n nhu cæ phiÕu, chøng chØ quü ®Çu tu võa ®ãng vai trß lμ tæ chøc ®Çu tu, kinh doanh c ̧c lo1i chøng kho ̧n. Quü ®Çu tu cã nhiÒu lo1i, mçi lo1i sÏ cã phu¬ng thøc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n kh ̧c nhau. 2.2.2. C ̧c phi¬ng thøc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n C ̧c phu¬ng thøc ph ̧t hμnh ®uîc ph©n chia theo c ̧c tiau thøc kh ̧c nhau. 2.2.2.1. Ph©n lo1i theo ®ît ph ̧t hμnh Theo tiau thøc nμy, nguêi ta ph©n chia phu¬ng thøc ph ̧t hμnh thμnh ph ̧t hμnh chøng kho ̧n lÇn ®Çu vμ ph ̧t hμnh c ̧c ®ît tiÕp theo. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 61 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 62 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n - Ph ̧t hμnh chøng kho ̧n lÇn ®Çu lμ viÖc tæ chøc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n lÇn ®Çu tian sau khi tæ chøc ph ̧t hμnh ®· ® ̧p øng c ̧c tiau chuÈn theo quy ®Þnh cña UBCKNN. - Ph ̧t hμnh c ̧c ®ît tiÕp theo lμ ho1t ®éng ph ̧t hμnh nh»m môc ®Ých t ̈ng tham vèn cña tæ chøc ph ̧t hμnh ®ã lμ viÖc tæ chøc ph ̧t hμnh c ̧c ®ît tiÕp theo ®· cã chøng kho ̧n ph ̧t hμnh vμ giao dÞch tran thÞ truêng thø cÊp. 2.2.2.2. Ph©n lo1i theo ®èi tưîng mua b ̧n chøng kho ̧n Theo ®èi tuîng mua b ̧n chøng kho ̧n, phu¬ng thøc ph ̧t hμnh ®uîc ph©n chia thμnh ph ̧t hμnh riang lÎ (ph ̧t hμnh mang tÝnh néi bé) vμ ph ̧t hμnh ra c«ng chóng (hay cßn gäi lμ h×nh thøc chμo b ̧n c«ng khai). 2.2.2.2.1. Ph ̧t hμnh riang lÎ Ph ̧t hμnh riang lÎ: lμ viÖc ph ̧t hμnh trong ®ã chøng kho ̧n ®uîc b ̧n trong ph1m vi mét sè nguêi nhÊt ®Þnh (th«ng thuêng lμ cho c ̧c nhμ ®Çu tu cã tæ chøc), víi nh÷ng ®iÒu kiÖn h1n chÕ vμ khèi luîng ph ̧t hμnh ph¶i ®1t mét møc nhÊt ®Þnh. ViÖc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n riang lÎ th«ng thuêng chÞu sù ®iÒu chØnh cña LuËt c«ng ty. Chøng kho ̧n ph ̧t hμnh duíi h×nh thøc nμy kh«ng ph¶i lμ ®èi tuîng ®uîc niam yÕt vμ giao dÞch tran thÞ truêng chøng kho ̧n s¬ cÊp. LuËt ph ̧p c ̧c nuíc còng cã nh÷ng quy ®Þnh cô thÓ ®èi víi h×nh thøc ph ̧t hμnh riang lÎ. VÝ dô nhu ë Mü, trong truêng hîp ph ̧t hμnh tiang lÎ th× kh«ng ®uîc qu¶ng c ̧o b»ng c ̧c phu¬ng tiÖn th«ng tin ®1i chóng còng nhu héi th¶o réng r·i vμ nÕu c ̧c nhμ ®Çu tu tham gia mua kh«ng mang tÝnh chuyan nghiÖp th× sè luîng kh«ng ®uîc vuît qu ̧ 35 nguêi vμ ph¶i cö ra mét ®1i diÖn mua. T1i Th ̧i Lan, tæng sè tiÒn huy ®éng qua ph ̧t hμnh riang lÎ kh«ng ®uîc qu ̧ 20 triÖu Bath vμ cho duíi 35 nguêi. C ̧c doanh nghiÖp thuêng lùa chän ph ̧t hμnh riang lÎ bëi mét sè nguyan nh©n sau: - C«ng ty kh«ng ®ñ tiau chuÈn ®Ó ph ̧t hμnh ra c«ng chóng; - Sè luîng vèn cÇn huy ®éng nhá, môc ®Ých chän ph ̧t hμnh riang lÎ ®Ó gi¶m chi phÝ. ChU¬ng 2: Chøng kho ̧n vμ ph ̧t hμnh chøng kho ̧n - C«ng ty ph ̧t hμnh cæ phiÕu nh»m môc ®Ých duy tr× c ̧c mèi quan hÖ trong kinh doanh. VÝ dô nhu ph ̧t hμnh cæ phiÕu cho c ̧c nhμ cung cÊp hay tiau thô s¶n phÈm, ph ̧t hμnh cho c ̧c ®èi t ̧c... - Ph ̧t hμnh cho c ̧n bé c«ng nh©n vian chøc cña c«ng ty. 2.2.2.2.2. Ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ra c«ng chóng Lμ h×nh thøc ph ̧t hμnh trong ®ã chøng kho ̧n ®uîc ph ̧t hμnh réng r·i ra c«ng chóng cho mét sè luîng lín c ̧c nhμ ®Çu tu nhÊt ®Þnh, trong ®ã ph¶i ®¶m b¶o mét tû lÖ cho c ̧c nhμ ®Çu tu nhá. Ngoμi ra, tæng khèi luîng ph ̧t hμnh chøng kho ̧n còng ph¶i ®1t mét tû lÖ theo quy ®Þnh. ViÖc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ra c«ng chóng ph¶i ®uîc c¬ quan qu¶n lý Nhμ nuíc vÒ chøng kho ̧n cÊp giÊy phÐp hoÆc chÊp thuËn. Sau khi ph ̧t hμnh tran thÞ truêng s¬ cÊp, chøng kho ̧n sÏ ®uîc giao dÞch t1i Së giao dÞch chøng kho ̧n khi ®· ® ̧p øng ®uîc c ̧c quy ®Þnh vÒ niam yÕt chøng kho ̧n cña SGDCK. Tæ chøc ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ra c«ng chóng ph¶i thùc hiÖn mét chÕ ®é b ̧o c ̧o, c«ng bè th«ng tin c«ng khai vμ chÞu sù qu¶n lý, gi ̧m s ̧t riang theo quy ®Þnh cña ph ̧p luËt vÒ chøng kho ̧n vμ thÞ truêng chøng kho ̧n. ViÖc ph ̧t hμnh ra c«ng chóng ®uîc ph©n biÖt thμnh hai h×nh thøc: ph ̧t hμnh cæ phiÕu ra c«ng chóng vμ ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ra c«ng chóng. - Truêng hîp ph ̧t hμnh cæ phiÕu ra c«ng chóng, viÖc ph ̧t hμnh ®uîc thùc hiÖn theo mét trong hai phu¬ng thøc sau: + Ph ̧t hμnh lÇn ®Çu ra c«ng chóng (IPO): lμ viÖc ph ̧t hμnh trong ®ã cæ phiÕu cña c«ng ty lÇn ®Çu tian ®uîc b ̧n réng r·i cho c«ng chóng ®Çu tu. NÕu cæ phÇn ®uîc b ̧n lÇn ®Çu cho c«ng chóng nh»m t ̈ng vèn th× ®ã lμ IPO s¬ cÊp, cßn khi cæ phÇn ®uîc b ̧n lÇn ®Çu tõ sè cæ phÇn hiÖn h÷u th× ®ã lμ IPO thø cÊp. + Chμo b ̧n s¬ cÊp (ph©n phèi s¬ cÊp): lμ ®ît ph ̧t hμnh cæ phiÕu bæ sung cña c«ng ty cho réng r·i c ̧c c«ng chóng ®Çu tu. Truêng hîp ph ̧t hμnh tr ̧i phiÕu ra c«ng chóng, viÖc ph ̧t hμnh ®uîc thùc hiÖn b»ng mét phu¬ng thøc duy nhÊt, ®ã lμ chμo b ̧n s¬ cÊp. Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 63 Gi ̧o tr×nh ThÞ tr−êng chøng kho ̧n 64 Truêng §1i häc Kinh tÕ Quèc d©n 2.2.3. Ph ̧t hμnh chøng kho ̧n lÇn ®Çu ra c«ng chóng 2.2.3.1. §iÒu kiÖn ph ̧t hμnh chøng kho ̧n lÇn ®Çu ra c«ng chóng §iÒu kiÖn quy ®Þnh ®èi víi c ̧c c«ng ty ph¶i ® ̧p øng truíc khi ®uîc phÐp ph ̧t hμnh chøng kho ̧n ra c«ng chóng ®uîc chia lμm hai nhãm chØ tiau: nhãm c ̧c chØ tiau ®Þnh luîng vμ nhãm c ̧c chØ tiau ®Þnh tÝnh. a) C ̧c chØ tiau ®Þnh luîng: + C«ng ty ph¶i cã quy m« vèn nhÊt ®Þnh. Vèn quy ®Þnh tuú theo mçi nuíc, cã thÓ lμ quy ®Þnh vèn ®iÒu lÖ tèi thiÓu ban ®Çu, vèn cæ phÇn (tû lÖ n3⁄4m gi÷ cña c ̧c cæ ®«ng còng nhu sè luîng c ̧c cæ ®«ng ngoμi c«ng ty)... + TÝnh lian tôc trong ho1t ®éng kinh doanh cña c«ng ty: C«ng ty ph¶i ho1t ®éng c...