- Tên Ebook: 7 thoi quen de thanh dat
- Loại file: PDF
- Dung lượng: 2 MB
- Số trang:
LINH TẢI:
TRÍCH DẪN:
PACE T ÊÅP SAÁCH NAÂY DO TÖÍ HÚÅP GIAÁO DUÅC CHOÅN LÛÅA TRONG HÏÅ THÖËNG NHÛÄNG CUÖËN SAÁCH COÁ GIAÁ TRÕ CUÃA THÏË GIÚÁI VA ÀÛÚÅC DUÂNG LAÂM TAÂI LIÏÅU THAM KHAÃO CHÑNH THÛÁC CHO CAÁC , H OÅC VIÏN CUÃA T RÛÚÂNG D OANH NHÊN D OANH N HÊN VA G IAÁM À ÖËC PACE THE 7 HABITS OF HIGHLY EFFECTIVE PEOPLE: Powerful Lessons in Personal Change by Stephen R. Covey Copyright © 2004 by FranklinCovey Company FranklinCovey and the FC logo and trademarks are trademarks of FranklinCovey Co. and their use is by permission. Vietnamese Edition © 2007 by First News - Tri Viet. Published by arrangement with FranklinCovey Co., USA. All rights reserved. THE 7 HABITS OF HIGHLY EFFECTIVE PEOPLE 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Cöng ty First News - Trñ Viïåt giûä baãn quyïìn xuêët baãn vaâ phaát haânh êën baãn tiïëng Viïåt trïn toaân thïë giúái theo húåp àöìng chuyïín giao baãn quyïìn vúái FranklinCovey Co., Hoa Kyâ. Bêët cûá sûå sao cheáp, trñch dêîn naâo khöng àûúåc sûå àöìng yá cuãa First News vaâ FranklinCovey àïìu laâ bêët húåp phaáp vaâ vi phaåm Luêåt Xuêët baãn Viïåt Nam, Luêåt Baãn quyïìn Quöëc tïë vaâ Cöng ûúác Baão höå Baãn quyïìn Súã hûäu Trñ tuïå Berne. CÖNG TY VÙN HOÁA SAÁNG TAÅO TRÑ VIÏÅT - FIRST NEWS 11HNguyïîn Thõ Minh Khai, Quêån 1, TP. Höì Chñ Minh Tel: (84.8) 8227979 - 8227980 - 8233859 - 8233860 Fax: (84.8) 8224560; Email: triviet@firstnews.com.vn Website: www.firstnews.com.vn Biïn dõch: VUÄTIÏËN PHUÁC Ban Biïn Dõch First News Hiïåu àñnh: TöíHúåp Giaáo Duåc PACE F IRST N EWS NHA XUÊËT BAÃN TREà ThuVienOnline LÚÂI GIÚÁI THIÏÅU Hêìu nhû ài bêët kyâquöëc gia naâo trïn thïëgiúái baån cuän g dïîdaân g nhêån ra taác phêím nöíi tiïën g 7 Thoái quen àïíthaân h àaåt (The 7 Habits of Highly Effective People) cuãa taác giaãStephen R. Covey luön àûúåc moåi ngûúâi àoán àoåc vaâàaán h giaárêët cao nhû möåt cêím nang reân luyïån àïíài àïën thaân h cöng. Thêåt vêåy, tûâ lêìn xuêët baãn àêìu tiïn, 7 Thoái quen àïí thaânh àaåt àaä trúã thaânh möåt trong nhûäng cuöën saách coá giaá trõ vaâ nöíi tiïëng nhêët thïë giúái vïì thïí loaåi self-help - tûå reân luyïån baãn thên àïí thaânh cöng trong cuöåc söëng. Vúái 20 triïåu baãn phaát haânh, àûúåc dõch ra hún 40 thûá tiïëng trïn khùæp thïë giúái, taác phêím àaä coá sûác lan toãa vö cuâng röång lúán, khöng chó trong lônh vûåc reân luyïån, phaát triïín tñnh caách con ngûúâi maâ coân àûúåc bònh choån laâ möåt trong 10 cuöën saách vïì quaãn trõ coá giaá trõ nhêët tûâ trûúác àïën nay. Tiïën sô Stephen R. Covey laâ möåt bêåc thêìy thïë giúái vïì reân luyïån tñnh caách, khaã nùng laänh àaåo vaâ caác vêën àïì têm lyá cuöåc söëng. Öng coân laâ möåt nhaâ giaáo duåc taâi nùng, möåt chuyïn gia tû vêën vïì quaãn lyá con ngûúâi, Stephen R. Covey àaä cöëng hiïën troån àúâi mònh àïí giaãng daåy phûúng phaáp söëng vaâ quaãn trõ lêëy nguyïn tùæc laâm troång têm àïí coá àûúåc cuöåc söëng haånh phuác vaâ sûå nghiïåp thaânh àaåt. 6 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Con ngûúâi luön khao khaát thaân h cöng, nhûng nïëu khöng nhêån thûác àûúåc baãn chêët cuãa thaânh cöng maâ cûá muâ quaán g theo àuöíi thò thêåt vö nghôa. Stephen R. Covey àaä nhêån ra vaâ phên tñch möåt caách cûåc kyâsêu sùæc cöåi nguöìn cuãa thaân h cöng, giuáp cho haân g chuåc triïåu ngûúâi trïn thïëgiúái xêy dûån g àûúåc cuöåc söëng myämaän tûânïìn taãng tñnh caách cuãa chñnh möîi ngûúâi. Tñnh caách cuãa chuáng ta vïì cú baãn bùæt nguöìn tûâ nhûäng thoái quen. Àoá laâ möåt chuöîi phaãn ûáng dêy chuyïìn bùæt àêìu tûâ suy nghô, dêîn àïën haânh àöång, taåo nïn thoái quen, àõnh hònh tñnh caách - vaâ cuöëi cuâng - taåo nïn söë phêån. Trong dêy chuyïìn àoá, thoái quen laâ yïëu töë quan troång vò chuáng töìn taåi trong phaåm truâ vö thûác, mang tñnh bïìn vûäng. Chuáng taác àöång vaâo àúâi söëng sinh hoaåt haâng ngaây vaâ aãnh hûúãng maånh meä àïën caá tñnh, àöìng thúâi hònh thaânh, xaác àõnh nùng lûåc, tñnh caách vaâ baãn lônh möîi ngûúâi. Nhûng thoái quen khöng thïí hònh thaânh möåt caách nhanh choáng, tûác thúâi maâ liïn quan mêåt thiïët àïën quaá trònh reân luyïån. Vò vêåy, thoái quen coá möåt sûác maånh vaâ aãnh hûúãng rêët lúán; nïëu chuáng ta biïët caách vêån duång àuáng seä àem laåi nhûäng hiïåu quaã àùåc biïåt àöëi vúái sûå caãi thiïån tñnh caách vaâ phaát triïín nùng lûåc möîi ngûúâi. 7 Thoái quen àïíthaân h àaåt laâcuöën saác h coágiaátrõ thûåc tiïîn lúán lao, mang laåi cho chuáng ta nhûäng kiïën thûác cú baãn vïìcaách cû xûãàuán g àùæn , phûúng phaáp 7 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT laâm viïåc hiïåu quaã, àöìn g thúâi giuáp chuán g ta chuãàöån g nùæm vûäng vaâxûãlyátònh huöëng möåt caách coácú súãkhoa hoåc. Cuöën saách cuäng àûa ra nhûäng quy tùæc ûáng xûã tuyïåt vúâi, phuâhúåp vúái chên lyácuöåc söën g nïn taåo àûúåc hiïåu quaãvïìmùåt têm lyá, dêîn àïën thaân h cöng trong cöng viïåc vaâcaác möëi quan hïågiûäa con ngûúâi. Bùçn g viïåc phên tñch caác quy luêåt chi phöëi möåt caách rêët thûåc tïë, 7 Thoái quen àïíthaân h àaåt seäkhúi dêåy nhûän g nùng lûåc tiïìm êín trong baån , chó ra con àûúân g thûåc tïëvaâvûän g bïìn àïíbaån àaåt túái thaân h cöng. Moåi thaân h cöng trong cuöåc söën g coáthïínoái gêìn nhû luön àûúåc bùæt nguöìn hoùåc ñt nhiïìu àïìu coáliïn quan àïën 7 thoái quen quan troån g naây . Taåo dûån g àûúåc 7 thoái quen coân laâphûúng caách giuáp baån coáthïí giaãi quyïët möåt caách hiïåu quaãnhêët moåi vûúán g mùæc trong cöng viïåc, trong cuöåc söëng gia àònh, trong giao tiïëp xaähöåi àöìn g thúâi nhêån àûúåc sûåquyátroån g vaâ thiïån caãm cuãa nhûän g ngûúâi xung quanh. Vúái 7 Thoái quen àïíthaân h àaåt cuân g nhûäng taác phêím nöíi tiïëng khaác nhû First Things First (Ûu tiïn cho àiïìu quan troång nhêët), Principle Centered Leadership (Laänh àaåo lêëy nguyïn tùæc laâm troån g têm), 7 Habits of Highly Effective Family (7 Thoái quen cuãa gia àònh haån h phuác), Living the 7 Habits (Söën g theo 7 thoái quen), The 8 th Habit – from Effectiveness to Greatness (Thoái quen thûá8 – Tûâthaân h àaåt àïën vô àaåi)... àaätaåo nïn möåt tïn tuöíi Stephen R. Covey coá 8 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT möåt khöng hai trong nhûän g taác giaãàûúng àaåi viïët vïì cuöåc söëng vaâàaäàûúåc taåp chñ Time cöng nhêån laâmöåt trong 25 ngûúâi Myäcoáaãn h hûúãn g nhêët thïëgiúái trong 20 nùm trúãlaåi àêy. First News vaâ Trûúâng Doanh Nhên & Giaám Àöëc PACE trên troån g giúái thiïåu àïën baån àoåc Viïåt Nam taác phêím 7 Thoái quen àïíthaân h àaåt cuãa Tiïën sô Stephen R. Covey. Hy voån g cuöën saách coágiaátrõ to lúán naây seä giuáp caác baån thay àöíi cuöåc àúâi mònh theo hûúán g tñch cûåc, nhùçm àaåt àûúåc thaânh cöng trong cuöåc söëng. Chuác caác baån thaânh cöng! - First News LÚÂI TAÁC GIAà Cuöåc söëng ngaây caâng phûác taåp, cùng thùèng vaâ khùæc nghiïåt khi con ngûúâi chuyïín tûâthúâi àaåi cöng nghiïåp sang thúâi àaåi cöng nghïåthöng tin cuân g vúái caác hïåquaãcuãa noá. Nïìn kinh tïëtri thûác ra àúâi, keâm theo àoálaâhaân g loaåt caác vêën àïìmúái laâm aãn h hûúãn g maån h meäàïën àúâi söën g xaähöåi, àem àïën cho con ngûúâi nhûäng ûán g duån g tñch cûåc cuäng nhû taåo ra thïm möåt söë khoá khùn vaâ thaách thûác. Nhûäng khoá khùn vaâ thaách thûác êëy khöng chó khaác vïì lûúång maâ coân khaác vïì chêët. Nhûän g àöíi thay sêu sùæc cuãa xaähöåi vaâcaác biïën àöån g trïn thûúng trûúân g toaân cêìu trong thúâi àaåi kyäthuêåt söëàaäkhiïën nhiïìu ngûúâi nghi ngúâtñnh phuâhúåp cuãa nhûän g nguyïn tùæc , nhûäng thoái quen àûúåc àûa ra trong cuöën saách naây. Theo töi, cuöåc söën g caân g coánhiïìu biïën àöån g, nhûäng thaách thûác chuáng ta gùåp phaãi caâng lúán thò 7 Thoái Quen caân g coágiaátrõ àöëi vúái têët caãmoåi ngûúâi. Vò caác khoákhùn, thaác h thûác luön töìn taåi vaângaây caân g phöíbiïën nïn caác giaãi phaáp àûa ra àïìu dûåa trïn nhûäng nguyïn tùæc mang tñnh quy luêåt, hiïín nhiïn, bêët biïën , vaâphaát triïín lêu daâi trong lõch sûã. Töi khöng phaãi laângûúâi saán g taåo ra caác nguyïn tùæc àoámaâchó laângûúâi nhêån ra vaâsùæp xïëp chuán g laåi theo möåt trêåt tûåhúåp lyá. 10 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Sau nhûäng traãi nghiïåm, töi àuác kïët àûúåc möåt baâi hoåc sêu sùæc trong cuöåc söëng: Nïëu muöën vûúåt qua moåi thaách thûác àïí àaåt àûúåc nhûäng khaát voång lúán lao, baån phaãi biïët nhêån diïån vaâ vêån duång àuáng caác nguyïn lyá hay quy luêåt tûå nhiïn vaâo caác muåc tiïu cuãa mònh. Vêån duång thaânh cöng möåt quy luêåt naâo àoá phuå thuöåc rêët nhiïìu vaâo trñ tuïå, khaã nùng vaâ sûå saáng taåo cuãa tûâng ngûúâi, nhûng àiïìu quan troång nhêët laâ phaãi biïët kïët húåp haâi hoâa caác nguyïn tùæc vúái nhau. Trïn thûåc tïë, nhûän g giaãi phaáp àûa ra tûâcaác nguyïn lyá luön traái ngûúåc vúái löëi suy nghô phöíbiïën cuãa chuán g ta hiïån nay. Sûåàöëi lêåp naây àûúåc chûán g minh qua nhûän g thaác h thûác phöíbiïën dûúái àêy: - Súåhaäi vaâtûåti; - Ûúác muöën vaâtham voån g súãhûäu ; - Tröën traán h traác h nhiïåm ; - Tuyïåt voån g; - Mêët cên bùçng trong cuöåc söëng; - Tñnh võ kyã; - Khao khaát àûúåc lùæng nghe; - Xung àöåt vaâkhaác biïåt; - Bïë tùæc cuãa baãn thên. Töi mong caác baån haäy lûu têm àïën caãnhûäng thaách thûác chung cuäng nhû nhûäng nhu cêìu vaâ khoá khùn cuãa riïng mònh. Khi laâm nhû vêåy , caác baån seätòm ra caác giaãi phaáp vaâ phûúng hûúáng lêu daâi cho baãn thên. Baån cuäng seä thêëy sûå khaác biïåt ngaây caân g roägiûäa caách tiïëp cêån phöíbiïën hiïån nay vúái caách tiïëp cêån dûåa theo nhûäng nguyïn tùæc bêët biïën trong moåi thúâi àaåi. Cuöëi cuân g, töi muöën nhùæc laåi möåt cêu hoãi maâ töi thûúân g nïu ra trong nhûän g buöíi thuyïët trònh cuãa mònh: 11 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Coábao nhiïu ngûúâi trûúác khi truát húi thúãcuöëi cuân g muöën coáthïm thúâi gian àïílaâm viïåc , hay xem ti-vi? Cêu traãlúâi laâ chùèn g coáai caã. Luác àoá, hoåchó nghô vïìngûúâi thên, gia àònh vaâcaãnhûän g ngûúâi maâhoåhïët loân g phuån g sûå. Ngay caã nhaâ têm lyá hoåc vô àaåi Abraham Maslow vaâo cuöëi àúâi mònh cuän g àaäcoi haån h phuác , sûå hoaân thaân h nhiïåm vuåvaâcöën g hiïën cho hêåu thïëquan troån g hún sûåtûå thïí hiïån baãn thên (self-actualization - nhu cêìu àêìu tiïn cuãa "Hïåthöën g cêëp àöånhu cêìu " nöíi tiïën g cuãa öng). Öng goåi noá laâ baãn ngaäsiïu viïåt (self-transcendence). Àiïìu naây cuäng àuán g vúái töi. Cho àïën nay, taác àöån g lúán nhêët vaâmyämaän nhêët cuãa caác nguyïn tùæc trong 7 Thoái quen àûúåc thïíhiïån qua cuöåc söën g cuãa con chaáu töi chñnh laâniïìm haånh phuác lúán nhêët cuãa töi. Chùèng haån, àûáa chaáu gaái 19 tuöíi cuãa töi, Shannon, luön bõ "cuöën huát" vaâo caác hoaåt àöång tònh nguyïån, sùén saâng xa nhaâ àïën giuáp àúä nhûäng treã möì cöi úã àêët nûúác Rumani xa xöi. Shannon viïët thû cho chuáng töi vaâ noái rùçng: "Con khöng muöën söëng möåt cuöåc söëng ñch kyã, chó biïët coá riïng mònh. Con seä daânh caã cuöåc àúâi naây cho hoaåt àöång cûáu trúå". Caác con töi giúâàaälúán khön, àaälêåp gia àònh vaâchuán g àïìu àõnh hûúáng cuöåc söëng theo muåc àñch phuåc vuåcon ngûúâi. Àoálaâàiïìu laâm chuán g töi rêët àöîi vui mûân g. Cuöën saách 7 Thoái quen àïí thaânh àaåt chùæc chùæn seä mang àïën cho baån möåt haânh trònh hoåc hoãi lyá thuá. Haäy aáp duång ngay vaâ chia seã vúái ngûúâi thên, baån beâ nhûäng àiïìu baån hoåc àûúåc. Haäy nhúá: hoåc maâ khöng haânh thò khöng phaãi laâ thûåc hoåc, biïët maâ khöng laâm thò khöng thêåt sûå laâ biïët. Söën g theo 7 Thoái quen laâ möåt cuöåc àêëu tranh khöng ngûân g búãi vò khi baån caân g tiïën böåthò baãn chêët cuãa caác thaách 12 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT thûác baån gùåp phaãi cuän g thay àöíi. Möîi ngaây, töi àïìu söën g, laâm viïåc vaâàêëu tranh dûåa trïn caác thoái quen àaäàûúåc àïìcêåp trong cuöën saác h naây . Vò thïë, töi seäluön coámùåt trong cuöåc haânh trònh cuãa caác baån. - Stephen R. Covey CHÛÚNG MÖÅT NHÛÄNG KHAÁI NIÏÅM TÖÍNG QUAN ThuVienOnline CAÁNH CÛÃA CUÃA SÛÅ THAY ÀÖÍI "Khöng ai coá thïí thuyïët phuåc ngûúâi khaác thay àöíi. Möîi caán h cûãa cuãa sûåthay àöíi vöën chó coáthïí múã àûúåc tûâ bïn trong baãn thên möîi ngûúâi. Duâbùçn g lyáleähay sûålöi keáo tònh caãm , baån cuäng khöng thïímúãcaán h cûãa àoácuãa ngûúâi khaác." - Marilyn Ferguson ThuVienOnline Nhûäng thaách thûác cuãa kyãnguyïn múái S ÚÅ HAÄI VA T ÛÅ TI Rêët nhiïìu ngûúâi söëng trong thúâi àaåi ngaây nay luön mang têm traång lo êu, súå haäi. Hoå lo lùæng vïì tûúng lai: súå bõ mêët viïåc laâm, súå khöng coân khaã nùng chu cêëp cho gia àònh ... Chñnh thaái àöå tûå ti naây àaä àûa hoå àïën möåt löëi söëng an phêån vaâ dûåa dêîm vaâo ngûúâi khaác, caã trong cöng viïåc vaâ trong gia àònh. Nhû vêåy, theo nïìn vùn hoáa cuãa chuáng ta, tñnh tûå lêåp caâng àûúåc xem laâ giaãi phaáp phöí biïën cho vêën àïì naây. "Töi söëng vò töi. Töi laâm töët cöng viïåc cuãa töi, vaâ töi coá quyïìn têån hûúãng nhûäng thuá vui cuãa cuöåc söëng". Tñnh tûå lêåp mang möåt yá nghôa vö cuâng quan troång, thêåm chñ coân mang tñnh söëng coân. Tuy nhiïn, chuáng ta àang söëng trong möåt thûåc taåi tûúng thuöåc vaâ àïí àaåt àûúåc nhûäng thaânh quaã quan troång, ngoaâi khaã nùng hiïån coá, baãn thên möîi ngûúâi phaãi biïët söëng húåp taác vaâ höî trúå lêîn nhau. Û ÚÁC MUÖËN VA T HAM VOÅNG SÚà HÛÄU "Töi muöën coátiïìn . Töi muöën coámöåt ngöi nhaâthêåt àeåp , möåt chiïëc ötö sang troån g, möåt trung têm giaãi trñ lúán nhêët vaâhiïån àaåi nhêët. Töi muöën coátêët caãvaâtöi xûán g àaán g àûúåc hûúãn g thuå moåi thûá" . Mùåc duâ ûúác muöën cuãa con ngûúâi laâvö haån vaâtham voån g àûúåc súãhûäu luön sùén saân g; mùåc duâtrong thúâi àaåi "theãtñn duån g" ngaây nay, ngûúâi ta coá 18 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT thïídïîdaân g "mua trûúác traãsau"; mùåc duâai cuän g cöëgùæn g laâm viïåc chùm chó... nhûng cuöëi cuân g, chuáng ta cuän g phaãi àöëi diïån vúái möåt thûåc tïëchua xoát laâsûác mua khöng theo kõp sûác saãn xuêët; thaân h quaãàaåt àûúåc vêîn khöng thïí àuã so vúái nhu cêìu . Vúái töëc àöå thay àöíi nhanh choán g vaâ caån h tranh khöng ngûâng do toaân cêìu hoáa trong lônh vûåc thõ trûúâng vaâ khoa hoåc kyä thuêåt, chuáng ta khöng nhûäng phaãi àûúåc àaâo taåo , maâcoân phaãi liïn tuåc tûåàaâo taåo vaâtûålaâm múái baãn thên. Chuán g ta phaãi phaát triïín trñ tuïåvaâtrau döìi kyä nùng àïítraán h bõ àaâo thaãi. Nhu cêìu taåo ra cuãa caãi laânhu cêìu trûúác mùæt, nhûng àïíthaân h cöng, cêìn phaãi phaát triïín bïìn vûän g lêu daâi. Baån hoaân toaân coákhaãnùng àaåt àûúåc caác chó tiïu haân g quyá, nhûng àiïìu quan troån g laâliïåu baån àaäàêìu tû àuán g hûúán g àïícoáàûúåc sûåbïìn vûän g vaâthaân h cöng keáo daâi àïën 5 hay 10 nùm sau hay khöng? Thïë maâ thöng thûúâng, moåi ngûúâi chó chuátroån g àïën kïët quaãtrûúác mùæt. Tuy nhiïn, nguyïn tùæc têët yïëu dêîn àïën nhûäng thaân h tûåu trong tûúng lai - traái ngûúåc vúái löëi suy nghô trïn - chñnh laâtaåo sûåcên bùçn g giûäa viïåc thoãa maän caác yïu cêìu trûúác mùæt vúái viïåc àêìu tû vaâo caác khaãnùng tiïìm êín . Àiïìu naây cuän g àuán g khi aáp duån g cho caác vêën àïìkhaác cuãa con ngûúâi nhû sûác khoãe, baãn thên, gia àònh vaâ caác nhu cêìu xaä höåi. T RÖËN TRAÁNH TRAÁCH NHIÏÅM Möîi khi coá chuyïån gò khöng hay xaãy ra, ngûúâi ta thûúân g ài tòm nhûän g lyádo khaác h quan àïën tûâhoaân caãn h bïn ngoaâi maâ"quïn" xem xeát laåi chñnh mònh. Xaähöåi ngaây nay àêìy rêîy nhûän g keãluön cho mònh laânaån nhên nhû thïë, hoåluön tòm caác h àöílöîi: "Giaánhû sïëp töi khöng phaãi laâmöåt gaängöëc vaâ nghiïm khùæc nhû thïë... Giaá nhû töi khöng sinh ra trong möåt gia àònh ngheâo khoánhû thïë... Giaánhû töi 19 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT àûúåc söën g úãmöåt núi töët hún... Giaánhû töi khöng thûâa hûúãn g caái tñnh noán g naãy àoácuãa cha töi... Giaánhû caác con töi khöng bûúán g bónh nhû thïë... Giaánhû nïìn kinh tïëcuãa chuán g ta khöng xuöën g döëc nhû thïënaây ... Giaánhû caác nhên viïn cuãa töi khöng lûúâi biïën g vaâthiïëu nhiïåt huyïët trong cöng viïåc nhû vêåy ... Giaá nhû vúå töi thöng caãm vúái töi hún...". Nhûän g mïån h àïìàoádêìn dêìn trúãthaân h caác h noái quen thuöåc úãmöåt vaâi ngûúâi. Hoåxem nhûän g khoákhùn vaâ thaác h thûác xaãy ra vúái mònh laâdo ngûúâi khaác gêy nïn. Cuän g coáthïíkhi nghô nhû thïë, taåm thúâi hoåcaãm thêëy nheånhoäm , nhûng vïìlêu daâi seätroái buöåc hoåvaâo nhûän g rùæc röëi khöng thïínaâo thaáo gúäàûúåc. Haäy cho töi biïët möåt ngûúâi daám nhêån traách nhiïåm vïì nhûän g viïåc laâm cuãa mònh hoùåc coáàuãduän g khñ àïívûúåt qua thûã thaách, töi seä cho baån thêëy sûác maånh phi thûúâng trong tinh thêìn ngûúâi êëy . T UYÏÅT VOÅNG Ngûúâi thûúân g xuyïn àöílöîi cho hoaân caãn h laângûúâi luön hoaâi nghi vaâmaäi söën g trong vö voån g. Nhûän g ai mang tû tûúãn g mònh laânaån nhên cuãa hoaân caãn h vaâdïîàêìu haân g trûúác khoákhùn seänhanh choán g àaán h mêët niïìm tin vaâo cuöåc söën g, àaán h mêët àöån g lûåc vûún lïn vaâcam chõu söën g trong bïëtùæc . "Töi chó laâmöåt quên cúâ, möåt con röëi dûúái sûå àiïìu khiïín cuãa ngûúâi khaác , möåt keãthêëp cöíbeáhoån g chùèn g thïílaâm gò àûúåc!". Thêåm chñ nhiïìu ngûúâi thöng minh, coá hoåc thûác cuän g suy nghô nhû vêåy vaâchñnh suy nghô àoáàaä biïën hoåthaân h ngûúâi nhu nhûúåc , thiïëu nhiïåt tònh. Theo löëi suy nghô laåc hêåu thöng thûúâng, giaãi phaáp cho vêën àïìnaây laâchó cêìn haåthêëp moåi tham voån g, ûúác muöën 20 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT cuãa baån xuöën g mûác thêëp nhêët – àïën nöîi khöng coân ai, khöng coân àiïìu gò coáthïílaâm baån thêët voån g nûäa. Tuy nhiïn, theo nguyïn tùæc tñch cûåc chöën g laåi giaãi phaáp trïn, baån cêìn phaãi khùèn g àõnh rùçn g: "Töi chñnh laâàöån g lûåc saán g taåo cuãa cuöåc àúâi mònh". M ÊËT CÊN BÙÇNG TRONG CUÖÅC SÖËNG Cuöåc söën g thúâi cöng nghïåthöng tin àang ngaây caân g phûác taåp, cùng thùèng vaâ khùæc nghiïåt. Chuáng ta luön cöë gùæn g têån duån g töët quyäthúâi gian cuãa mònh, nöîlûåc laâm viïåc vaâàûúng nhiïn cuän g gùåt haái nhiïìu thaân h cöng nhúâvaâo nhûän g thaân h tûåu cöng nghïåhiïån àaåi. Thïëthò taåi sao chuán g ta laåi luön luön thêëy mònh röëi muâvò nhûän g chuyïån lùåt vùåt vïìsûác khoãe , cuöåc söën g gia àònh, phêím chêët àaåo àûác , vaâ nhiïìu àiïìu khaác laâm aãn h hûúãn g àïën cuöåc söën g? Sûåthêåt , nguyïn nhên khöng phaãi do cöng viïåc – vöën laâàöån g lûåc àïí duy trò cuöåc söën g, hay do sûåbiïën àöån g phûác taåp cuãa xaähöåi hiïån taåi, maâdo löëi suy nghô phöíbiïën trong nïìn vùn hoáa hiïån àaåi nhû: "Haäy àïën cöng súãsúám hún, úãlaåi lêu hún, laâm viïåc töët hún vaâhy sinh nhiïìu hún". Chñnh löëi suy nghô naây àaälêëy ài sûåcên bùçn g trong cuöåc söën g vaâsûåthanh thaãn trong möîi têm höìn . Chó nhûän g ai coámöåt yáthûác roäraân g vïì khaát voån g vaâquyïët têm theo àuöíi noábùçn g têët caãsûác lûåc , têm huyïët múái coáthïítûåtaåo ra cho mònh möåt cuöåc söën g cên bùçng, thanh thaãn. T ÑNH VÕ KYà Trong nïìn vùn hoáa chuán g ta, nïëu muöën àaåt àûúåc möåt àiïìu gò àoáthò baån phaãi "ài tòm vaâàaåt cho bùçn g àûúåc àiïìu töët nhêët". Vaâcuän g theo nïìn vùn hoáa êëy , cuöåc söën g laâmöåt troâchúi, möåt cuöåc chaåy àua, möåt cuöåc caån h tranh, vaâbaån 21 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT phaãi thùæn g trong caác cuöåc àoåsûác àoá. Nhûän g ngûúâi baån cuân g lúáp , caác àöìn g nghiïåp , thêåm chñ caãnhûän g thaân h viïn trong gia àònh àïìu coáthïítrúãthaân h àöëi thuãcuãa nhau – nïëu hoåthùæn g caân g nhiïìu thò phêìn coân laåi daân h cho baån caân g ñt. Têët nhiïn, chuán g ta vêîn luön thïíhiïån sûåvui mûân g trûúác nhûän g thùæn g lúåi cuãa keãkhaác – nhû möåt ngûúâi röån g lûúån g. Tuy vêåy , rêët nhiïìu ngûúâi trong chuán g ta vêîn ngêëm ngêìm ghen tyåkhi ngûúâi khaác thaân h cöng. Trong lõch sûãàaäcoá nhiïìu thaân h tûåu vô àaåi àaåt àûúåc nhúâvaâo sûác lûåc vaâtêm huyïët cuãa möåt ngûúâi laâm viïåc àöåc lêåp , nhûng trong thúâi àaåi ngaây nay, nhûän g cú höåi thaân h cöng lúán vaânhûän g thaân h tûåu vö giaáchó daân h cho nhûäng ai thêëu hiïíu àûúåc nghïå thuêåt "húåp taác ". Song, cho duâcoáúãthúâi àaåi naâo ài nûäa thò sûåvô àaåi chên chñnh cuän g chó coáthïíàaåt àûúåc nhúâvaâo möåt têm höìn röån g múã, laâm viïåc quïn mònh, tön troån g lêîn nhau vaâvò lúåi ñch chung. N IÏÌM KHAO KHAÁT ÀÛÚÅC LÙÆNG NGHE Bêët kyâ ai trong chuáng ta cuäng mong muöën nhûäng yá kiïën cuãa mònh àûúåc ngûúâi khaác lùæng nghe, thêëu hiïíu, àûúåc àaánh giaá cao vaâ taåo nïn aãnh hûúãng. Chòa khoáa àïí gêy aãnh hûúãng nùçm úã khaã nùng giao tiïëp – trònh baây quan àiïím möåt caách roä raâng, àuã sûác thuyïët phuåc ngûúâi khaác. Nhûng baån coá nhêån ra rùçng trong khi ngûúâi khaác àang noái chuyïån vúái baån, thay vò chuá têm lùæng nghe àïí hiïíu roä yá kiïën cuãa hoå, baån laåi têåp trung vaâo viïåc chuêín bõ àïí àûa ra yá kiïën cuãa mònh khöng? Viïåc gêy àûúåc aãnh hûúãng chó thûåc sûå bùæt àêìu khi ngûúâi khaác nhêån thêëy rùçng hoå àaä laâm cho baån têåp trung chuá yá, thêëy àûúåc úã baån sûå chia seã, lùæng nghe möåt caách chùm chuá, chên thaânh vaâ cúãi múã. Thïë nhûng, do caãm xuác dïî bõ taác àöång nïn hêìu hïët moåi ngûúâi àïìu khöng àuã kiïn nhêîn àïí 22 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT lùæng nghe vaâ hiïíu roä yá kiïën ngûúâi khaác trûúác khi àûa ra yá kiïën cuãa mònh. Nïìn vùn hoáa cuãa chuáng ta kïu goåi, thêåm chñ àoâi hoãi phaãi thêëu hiïíu vaâ gêy aãnh hûúãng. Tuy nhiïn, theo nguyïn tùæc gêy aãnh hûúãng, àïí thêëu hiïíu nhau thò trûúác hïët, phaãi chuá yá lùæng nghe. X UNG ÀÖÅT VA KHAÁC BIÏÅT Con ngûúâi cuân g chia seãnhiïìu àiïím chung nhûng àöìn g thúâi cuän g coánhiïìu neát khaác biïåt. Ngûúâi ta suy nghô khöng giöën g nhau, quan niïåm vïì caác giaá trõ khaác nhau, coá caác àöån g cú vaâmuåc àñch khaác nhau. Nhûän g àiïím khaác biïåt naây àûúng nhiïn seädêîn àïën xung àöåt. Àïígiaãi quyïët nhûän g xung àöåt êëy, ngûúâi ta thûúân g sûãduån g nhûäng caách thûác nhùçm "thu lúåi ñch vïìmònh caân g nhiïìu caân g töët". Mùåc duâcoá nhiïìu kïët quaãtöët àaåt àûúåc bùçn g nghïåthuêåt àaâm phaán , khi maâhai bïn tranh chêëp àïìu toãra nhûúån g böåàïíài àïën thoãa thuêån chung, nhûng thêåt ra, khöng bïn naâo hoaân toaân haâi loân g vúái kïët quaãàaåt àûúåc . Vêåy taåi sao khöng tòm ra àiïím chung nhêët tûânhûän g khaác biïåt nïu trïn? Vêåy taåi sao laåi khöng aáp duån g nguyïn tùæc húåp taác saán g taåo àïítòm ra caác giaãi phaáp töët hún caã dûå tñnh ban àêìu cuãa caã hai bïn? B ÏË TÙÆC CUÃA BAÃN THÊN Baãn chêët cuãa con ngûúâi àûúåc thïíhiïån úãböën yïëu töë: thïí xaác (body), trñ tuïå (mind), têm höìn (heart) vaâ tinh thêìn (spirit). Haäy so saánh nhûäng khaác biïåt vaâ kïët quaã theo hai caách tiïëp cêån khaác nhau dûúái àêy: 23 Thïí xaác Trñ tuïå Têm höìn Tinh thêìn 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Xu hûúáng chung Duy trò löëi söëng. Nïëu bõ bïånh thò ài khaám vaâ chûäa bïånh. Xem ti-vi àïí giaãi trñ. Sûã duång caác möëi quan hïå vúái ngûúâi khaác nhùçm truåc lúåi caá nhên. Khuêët phuåc chuã nghôa thïë tuåc vaâ chuã nghôa hoaâi nghi àang ngaây caâng phaát triïín. Nguyïn tùæc Phoâng ngûâa bïånh têåt vaâ caác vêën àïì sûác khoãe bùçng caách àiïìu chónh löëi söëng phuâ húåp vúái caác quy tùæc baão vïå sûác khoãe àaä àûúåc thûâa nhêån. Àaâo sêu kiïën thûác, khöng ngûâng hoåc hoãi. Lùæng nghe, tön troång vaâ giuáp àúä ngûúâi khaác seä àem laåi sûå haâi loâng vaâ caãm giaác haånh phuác. Nhêån ra rùçng nguöìn göëc cuãa nhu cêìu tòm hiïíu vïì yá nghôa vaâ nhûäng àiïìu töët àeåp trong cuöåc söën g nùçm ngay trong caác nguyïn tùæc. Àêu laâgiaãi phaáp ? Trûúác khi chuáng ta bùæt tay vaâo nghiïn cûáu 7 Thoái Quen ÀïíThaân h Àaåt , töi muöën gúåi yáhai sûåbiïën àöíi mö thûác coáthïí laâm gia tùng hiïåu quaãkhi baån sûãduån g cuöën saách naây. Trûúác hïët, töi àïìnghõ caác baån khöng nïn "xem" têåp taâi liïåu naây nhû möåt cuöën saách chó viïåc àoåc xong röìi cêët lïn kïå saác h, vò noácoáthïítrúãthaân h möåt ngûúâi àöìn g haân h vúái baån trong quaá trònh thay àöíi vaâ phaát triïín . Nöåi dung trong cuöën saách naây àûúåc sùæp xïëp theo trònh tûåtùng dêìn mûác àöå sêu sùæc , vaâúãcuöëi möîi phêìn àïìu coánhûän g gúåi yáaáp duån g àïí baån coáthïínghiïn cûáu vaâtêåp trung vaâo tûân g thoái quen cuå thïícuãa riïng mònh. 24 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Khi àaähiïíu sêu vaâvêån duån g töët, baån coáthïíquay trúãlaåi caác nguyïn tùæc trong tûân g thoái quen àïínghiïn cûáu sêu hún vïìkiïën thûác, kyänùng vaâkhaát voån g cuãa baãn thên. Thûáhai, töi muöën gúåi yárùçn g baån nïn thay àöíi mö thûác cuãa viïåc tham gia vaâo têåp taâi liïåu naây , nghôa laâchuyïín tûâvai troâcuãa ngûúâi hoåc sang vai troâcuãa ngûúâi daåy . Baån cuän g nïn aáp duån g quan àiïím "bùæt àêìu tûâbïn trong" – thay àöíi nhêån thûác cuãa chñnh mònh – vaâ cuân g chia seã hay thaão luêån vúái möåt ngûúâi naâo àoánhûän g àiïìu baån hoåc àûúåc trong voân g 48 giúâsau àoá. Vñ duå, nïëu baån biïët trûúác rùçn g seädaåy cho ai àoá vïì nguyïn tùæc cên bùçng P/PC (saãn phêím/nùng lûåc saãn xuêët) trong voân g 48 giúâ, thò àiïìu naây coálaâm cho viïåc àoåc cuãa baån khaác ài khöng? Haäy cöëgùæn g laâm àiïìu naây ngay khi baån àoåc phêìn cuöëi cuãa cuöën saác h. Haäy àoåc noávúái suy nghô baån cêìn coáàuãthöng tin vaâhiïíu biïët thêëu àaáo àïígiaãn g giaãi cho vúå/ chöìn g hay con caái, àöìn g sûå, nhên viïn cuãa mònh thöng suöët möåt vêën àïìnaâo àoángay höm nay hoùåc ngaây mai. Töi baão àaãm rùçn g nïëu tiïëp cêån taâi liïåu naây theo caác h trïn, baån seäkhöng chó nhúálêu hún nhûäng gò àaäàoåc maâ têìm nhòn cuãa baån cuäng seäàûúåc múãröån g, sûåhiïíu biïët cuãa baån seäsêu sùæc hún vaâhiïåu quaãaáp duån g nhûän g àiïìu àaähoåc seätùng lïn roärïåt . Ngoaâi ra, khi chia seãmöåt caác h cúãi múãvaâchên thûåc àiïìu àaähoåc àûúåc vúái ngûúâi khaác , baån seängaåc nhiïn nhêån ra rùçn g nhûän g thaân h kiïën hoùåc nhêån thûác tiïu cûåc maângûúâi khaác coáthïícoávïìbaån hêìu nhû biïën mêët. Nhûän g ngûúâi àûúåc baån chia seãseänhòn thêëy úãbaån möåt con ngûúâi àang thay àöíi, trûúãn g thaân h hún vaâhoåseähöîtrúåbaån hïët loân g àïí àûa 7 Thoái quen hoâa nhêåp vaâo cuöåc söëng cuãa baån. 25 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Chuán g ta coáthïíkyâvoån g àiïìu gò? Nïëu baån quyïët àõnh múã"caán h cûãa cuãa sûåthay àöíi" àïí thûåc sûåhiïíu vaâsöën g theo caác nguyïn tùæc àûúåc trònh baây trong 7 Thoái quen thò töi coáthïíyïn têm baão àaãm vúái baån rùçng nhiïìu àiïìu tñch cûåc seäàïën vúái baån. Trûúác tiïn, sûåtrûúãn g thaân h cuãa baån seädiïîn ra, tuy chêåm raäi theo chu trònh cuãa noánhûng taác duån g thay àöíi laåi trúãnïn rêët maån h meävaâtoaân diïån . Hïåquaãcuöëi cuân g cuãa viïåc múã"caán h cûãa cuãa sûåthay àöíi" àöëi vúái 3 thoái quen àêìu tiïn - caác thoái quen cuãa thaân h tñch caánhên - seälaâm tùng sûå tûåtin möåt caách àaán g kïí. Baån seähiïíu baãn thên hún vúái nhûän g yánghôa sêu xa vïìbaãn chêët, giaátrõ vaânùng lûåc cöën g hiïën cuãa mònh. Khi söëng theo caác mö thûác thò yáthûác vïìcaá tñnh, tñnh tûåchuãvaâsûåtûåàõnh hûúán g trong baån seängêëm sêu vaâo bïn trong, giûächo tinh thêìn baån àûúåc bònh yïn, bònh yïn trong sûåphêën chêën . Baån seänhêån diïån baãn thên mònh tûâbïn trong thay vò thöng qua yákiïën cuãa ngûúâi khaác hay bùçng caách so saánh vúái nhûäng ngûúâi khaác. "Sai" hay "Àuán g" seäkhöng aãn h hûúãn g gò lúán àïën nhûän g gò baån àaä tòm thêëy. Möåt khi khöng coân quan têm nhiïìu vïìnhûän g àiïìu ngûúâi khaác nghô vïìmònh, baån seäquan têm nhiïìu hún vïì nhûän g àiïìu ngûúâi khaác nghô vïìbaãn thên hoåvaâvïìthïëgiúái cuãa hoå, kïícaãmöëi quan hïåcuãa hoåvúái baån . Baån seäkhöng coân xêy dûån g cuöåc söën g tònh caãm cuãa mònh dûåa trïn sûåyïëu keám cuãa ngûúâi khaác . Baån seäcaãm thêëy dïîdaân g hún vaâsùén saân g hún àöëi vúái sûåthay àöíi, búãi vò coácaái gò àoá- nùçm sêu 26 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT bïn trong baån - vïìcú baãn khöng hïìàöíi thay. Khi tûå mònh àoán nhêån 3 thoái quen tiïëp theo - caác thoái quen vïì thaânh tñch têåp thïí, baån seä khaám phaá vaâ giaãi phoáng caã yá muöën lêîn nguöìn lûåc àïí haân gùæn vaâ xêy dûång laåi caác möëi quan hïå quan troång àaä bõ xoái moân, hay sùæp bõ phaá vúä. Coân caác möëi quan hïå töët àeåp chùæc chùæn seä àûúåc caãi thiïån, trúã nïn sêu sùæc, vûäng chùæc hún, saáng taåo vaâ lyá thuá hún. Thoái quen thûábaãy , nïëu tiïëp thu möåt caác h sêu sùæc , seä àem laåi sûác söën g múái cho 6 thoái quen àêìu tiïn, seälaâm cho baån thûåc sûåtrúãthaân h möåt ngûúâi àöåc lêåp vaâcoáàûúåc hiïåu quaãtöët àeåp trong caác möëi quan hïåhöîtûúng. Qua àoá, baån cuän g coáthïítûåhoaân thiïån baãn thên mònh. Duâhoaân caãn h hiïån taåi cuãa baån thïënaâo ài nûäa, töi vêîn tin rùçng baån khöng phaãi laâ möåt ngûúâi thuã cûåu vúái caác thoái quen cuä kyä cuãa mònh. Baån coá thïí thay àöíi chuáng bùçng nhûäng khuön mêîu múái, nhûäng thoái quen múái cuãa sûå thaânh àaåt, haånh phuác vaâ caác möëi quan hïå dûåa trïn sûå tin cêåy lêîn nhau. Vúái sûåquan têm thêåt sûå, töi mong rùçn g sau khi nghiïn cûáu caác thoái quen naây , baån seämúãàûúåc caán h cûãa cuãa sûå thay àöíi àïítrûúãn g thaân h hún. Roäraân g, moåi sûåthay àöíi àïìu khoácoáthïíthûåc hiïån àûúåc ngay, nhûng töi baão àaãm vúái caác baån rùçn g baån seäcaãm thêëy coálúåi vaâàûúåc nhêån vïìnhûän g phêìn thûúãn g xûán g àaán g. Haäy kiïn nhêîn vúái chñnh mònh vò khöng coásûåàêìu tû naâo lúán hún thïë. "Chuán g ta thûúân g khöng quyá nhûän g gò coáàûúåc möåt caác h dïî daân g. Chó coásûåcao quyámúái laâm cho moåi thûátrúãnïn coágiaátrõ." (Thomas Paine) MÖ THÛÁC VA NGUYÏN TÙÆC "Khöng coásûåxuêët sùæc thêåt sûå naâo töìn taåi trïn àúâi maâtaách biïåt vúái caách söën g àuán g àùæn ." - David Starr Jordan ThuVienOnline Bùæt àêìu tûâbïn trong Trong hún 25 nùm laâm viïåc, töi àaä gùåp vaâ tiïëp xuác vúái nhiïìu ngûúâi rêët thaânh àaåt. Hoå laâ doanh nhên, giaãng viïn àaåi hoåc, baån beâ vaâ caã ngûúâi thên trong gia àònh töi. Tuy thaânh àaåt nhû vêåy nhûng bïn trong hoå vêîn luön bûâng chaáy khao khaát àûúåc maän nguyïån vaâ bònh yïn núi têm höìn cuäng nhû coá àûúåc möëi quan hïå töët àeåp vúái nhûäng ngûúâi xung quanh. Coáleävêën àïìhoåchia seãvúái töi cuän g giöën g nhû nhûän g trùn trúãcuãa caác baån : Töi àaä àaåt àûúåc caác muåc tiïu vaâ gùåt haái nhûäng thaânh cöng vûúåt bêåc trong nghïì nghiïåp cuãa mònh, nhûng laåi chùèng coân chuát thúâi gian naâo daânh cho vúå con, cuäng nhû àïí hiïíu àûúåc baãn thên vaâ nhêån ra àêu laâ àiïìu quan troång nhêët àöëi vúái cuöåc àúâi mònh. Nhiïìu lêìn töi tûå hoãi: moåi thûá coá àaáng àïí töi àaánh àöíi nhû vêåy khöng? Töi laåi bùæt àêìu möåt chïëàöå ùn kiïng múái - lêìn thûánùm trong nùm nay. Töi biïët mònh thûâa cên, vaâ töi muöën thay àöíi. Töi àoåc têët caãcaác thöng tin múái vïìùn kiïng. Töi àùåt ra caác muåc tiïu, tûå khñch lïåchñnh mònh bùçn g möåt thaái àöåsöën g tñch cûåc vaâtûånhuãseä thûåc hiïån thaânh cöng. Nhûng röìi töi cuäng khöng laâm àûúåc túái núi túái chöën ; sau vaâi tuêìn thûåc hiïån , töi àaäboãcuöåc . Dûúân g nhû töi cuän g khöng thïígiûänöîi möåt lúâi hûáa vúái chñnh mònh. Töi tham dûå hïët khoáa àaâo taåo naây àïën khoáa huêën luyïån khaác vïì quaãn trõ hiïåu quaã. Töi cöë àöëi xûã töët vaâ taåo möëi quan hïå thên 30 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT tònh vúái nhên viïn cuãa mònh, kyâ voång vaâo nùng lûåc cuãa hoå nhûng töi khöng thêëy ai trung thaânh vúái mònh caã. Töi nghô nïëu töi bõ öëm nùçm nhaâ möåt ngaây, hoå seä tha höì maâ taán gêîu vúái nhau suöët buöíi. Taåi sao töi khöng thïí reân luyïån hoå biïët laâm viïåc möåt caách tûå giaác vaâ coá tinh thêìn traách nhiïåm - hay tòm àûúåc ngûúâi coá nhûäng àûác tñnh àoá? Cêåu quyátûãnhaâtöi vûâa quêåy phaálaåi vûâa nghiïån ngêåp . Duâtöi àaäcöëhïët caách nhûng vêîn khöng caãi taåo àûúåc noá. Töi phaãi laâm gò bêy giúâ? Coáquaánhiïìu viïåc phaãi laâm nhûng thúâi gian khöng bao giúâ àuãcaã. Töi caãm thêëy aáp lûåc àeânùån g vaâbûác böëi suöët ngaây , suöët tuêìn . Töi dûåcaác höåi thaão vïìquaãn trõ thúâi gian hiïåu quaãvaâàaäthûã aáp duån g nûãa taáphûúng phaáp hoaåc h àõnh thúâi gian khaác nhau, nhûng vêîn khöng caãm thêëy mònh àang söën g möåt cuöåc söën g haån h phuác, hûäu ñch vaâyïn bònh nhû mong muöën . Töi muöën daåy caác con töi giaátrõ cuãa lao àöån g, nhûng möîi khi nhúâchuán g laâm viïåc gò, töi àïìu phaãi theo doäi vaâchõu àûån g nhûän g lúâi kïu ca phaân naân cho túái khi chuáng laâm xong viïåc. Nïëu töi tûå laâm chùæc hùèn seädïîdaân g hún nhiïìu . Taåi sao boån treãkhöng thïí vui veãvaâtûågiaác laâm viïåc? Töi bêån, rêët bêån, nhûng thónh thoaãng töi laåi tûå hoãi liïåu nhûäng gò mònh àang laâm vïìlêu daâi coátaåo ra sûåkhaác biïåt naâo khöng. Töi rêët muöën nghô rùçn g cuöåc àúâi mònh coámöåt yánghôa naâo àoá, rùçn g duâthïënaâo ài chùng nûäa , moåi thûáseäkhaác ài vò sûåcoá mùåt cuãa töi. Khi thêëy baån beâvaângûúâi thên àaåt àûúåc möåt söëthaân h cöng trong cuöåc söën g hoùåc àûúåc thûâa nhêån trong xaähöåi, töi móm cûúâi vaâchuác mûân g hoåvúái caãtêëm loân g. Nhûng trong thêm têm, töi laåi ganh tõ vúái hoå. Taåi sao töi laåi coánhûäng phûác caãm nhû vêåy? 31 Töi laâ ngûúâi coá caá tñnh maån h. Töi biïët rùçng töi coáthïíkiïím soaát àûúåc kïët quaãtrong hêìu hïët caác tònh huöën g giao tiïëp . Töi coá thïítaác àöån g ngûúâi khaác thuêån theo yámònh. Töi suy ngêîm tûân g tònh huöën g vaâthûåc sûåthêëy rùçn g nhûän g yákiïën mònh nïu lïn thûúân g laâ nhûän g yá kiïën hay nhêët àïí moåi ngûúâi nghe theo. Nhûng töi vêîn khöng caãm thêëy thoaãi maái vaâ luön tûå hoãi khöng biïët moåi ngûúâi nghô gò vïìmònh vaâcaác yátûúãn g cuãa mònh. Cuöåc hön nhên cuãa töi trúãnïn nhaåt nheäo. Chuán g töi khöng mêu thuêîn hay luåc àuåc gò vúái nhau caã, nhûng khöng coân yïu nhau nûäa. Duâàaänhúâàïën Trung têm tû vêën hön nhên gia àònh vaâthûåc hiïån möåt söëcaách, chuán g töi vêîn khöng thïínhoám lïn ngoån lûãa nöìn g êëm maâcaãhai tûân g coá. Nhûän g vêën àïìnïu trïn àïìu phûác taåp vaâröëi rùæm nïn khöng thïíduân g nhûän g biïån phaáp cöëàõnh, nhanh choán g àïígiaãi quyïët. Vaâi nùm trûúác, vúåchöìn g töi cuän g rúi vaâo möåt hoaân caãn h tûúng tûå. Cêåu con trai cuãa chuán g töi hoåc rêët keám , thêåm chñ noákhöng thïíhiïíu cêu hoãi trong baâi kiïím tra. Trong giao tiïëp haân g ngaây , thùçn g beá quaá nhuát nhaát vaâ thûúân g toãra böëi röëi trûúác caãnhûän g ngûúâi gêìn guäi nhêët vúái mònh. Trong hoaåt àöån g thïíthao, noárêët öëm yïëu , vuån g vïì, khöng biïët caách phöëi húåp àöìn g àöåi. Vñ duå, khi chúi boán g chaây , boán g chûa àûúåc neám maânoáàaävung gêåy lïn àúä. Vò thïë boån treãthûúân g cûúâi nhaåo noá. Hai vúåchöìn g töi ra sûác tòm caách giuáp con trai vò theo quan àiïím cuãa chuán g töi, nïëu "thaân h cöng" laâmöåt yïëu töë quan troån g trong cuöåc söën g, thò noácuäng vö cuân g quan troån g àöëi vúái vai troâlaâm cha meåcuãa chuán g töi. Do vêåy , chuán g töi cöëgùæn g duân g thaái àöåvaâhaân h vi cuãa mònh taác àöån g àïën con vaâra sûác aáp duån g caác liïåu phaáp têm lyátñch 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 32 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT cûåc cöívuätinh thêìn thùçn g beá: "Naâo cöëlïn con! Böëmeåbiïët con coáthïílaâm àûúåc maâ! Cêìm gêåy cao hún möåt chuát, mùæt nhòn thùèn g vaâo boán g. Àûân g vuåt gêåy cho túái khi con thêëy quaãboán g bay túái gêìn trûúác mùåt". Vaânïëu thùçn g beácoámöåt chuát tiïën böå, chuán g töi àöån g viïn ngay: "Töët lùæm . Cûáchúi nhû thïë nheá!". Khi boån treãxung quanh cûúâi nhaåo noá, chuán g töi la rêìy chuán g: "Haäy àïínoáyïn. Noámúái têåp chúi maâ." Luác àoá, cêåu nhoác nhaâ töi chó biïët khoác vaâkhùng khùng baão rùçng noá khöng thïínaâo chúi töët àûúåc , rùçn g noáchûa bao giúâthñch chúi boán g chaây caã. Nhûän g gò chuán g töi cöëgùæn g laâm cho con dûúân g nhû chùèn g coátaác duån g gò àaán g kïí, vaâàiïìu naây khiïën cho chuán g töi thêåt sûålo lùæn g. Chuán g töi coáthïíthêëy àûúåc nhûän g viïåc naây aãn h hûúãn g àïën loân g tûåtroån g cuãa noá. Duâchuán g töi luön àöån g viïn, höîtrúåvaâtoãveãlaåc quan nhûng vêîn liïn tiïëp thêët baåi. Cuöëi cuân g, chuán g töi àaân h boãcuöåc vaâcöëgùæn g nhòn nhêån vêën àïìtheo möåt goác àöåkhaác. Vaâo thúâi àiïím àoá, töi cuän g àang tham gia giaãn g daåy caác khoáa hoåc vïìphaát triïín kyänùng laänh àaåo cho nhiïìu cöng ty khaác nhau khùæp nûúác Myä. Töi thiïët kïë nhûäng khoáa hoåc (möîi khoáa caách nhau 2 thaáng) vïì giao tiïëp vaâ nhêån thûác cho caác hoåc viïn trong chûúng trònh "Phaát Triïín Laänh Àaåo " cuãa IBM. Trong khi nghiïn cûáu vaâ chuêín bõ nhûäng baâi thuyïët trònh, töi àùåc biïåt quan têm tòm hiïíu sûå hònh thaânh cuãa nhêån thûác, aãnh hûúãng cuãa nhêån thûác àïën caách nhòn nhêån möåt vêën àïì; tûâ àoá, tòm hiïíu xem caách nhòn nhêån vêën àïì chi phöëi haânh vi nhû thïë naâo. Àiïìu naây dêîn dùæt töi àïën viïåc nghiïn cûáu lyá thuyïët kyâ voång - hay coân goåi laâ "Hiïåu ûáng 33 Pygmalion"(*) cuäng nhû tòm caách lyá giaãi cêu hoãi: Sûå tûå nhêån thûác cuãa chuáng ta àûúåc khùæc sêu nhû thïë naâo? Cêu traã lúâi àaä giuáp töi múã ra möåt nhêån thûác múái meã: Chiïëc lùng kñnh maâ chuáng ta sûã duång àïí ngùæm nhòn thïë giúái xung quanh seä àõnh hûúáng caách chuáng ta diïîn dõch vïì thïë giúái. Tûâcaác khaái niïåm töi àang giaãn g daåy cho IBM, vúåchöìn g töi liïn hïåtrûåc tiïëp àïën trûúâng húåp con trai mònh. Chuáng töi bùæt àêìu nhêån ra rùçn g caách chuán g töi trúågiuáp con khöng haâi hoâa vúái nhêån thûác thêåt sûåcuãa chuán g töi vïìthùçng beá. Theo nhêån thûác cuãa chuán g töi, vïìcú baãn , noálaâmöåt àûáa treã thiïíu nùng vaâcoáphêìn "tuåt hêåu " so vúái nhûäng àûáa treã khaác. Do àoá, moåi cöëgùæn g cuãa chuán g töi àaäkhöng mang laåi kïët quaãgò. Duâcho nhûän g haân h àöån g vaâlúâi noái cuãa vúåchöìn g töi àïìu mang tñnh khñch lïå, àöån g viïn, nhûng thûåc chêët, thöng àiïåp maâchuán g töi truyïìn cho con laåi laâ: "Con khöng thïílaâm àûúåc . Con cêìn phaãi àûúåc giuáp àúä" . Vò vêåy, nïëu muöën thay àöíi tònh hònh, trûúác tiïn chuán g ta phaãi thay àöíi baãn thên; vaâ àïí thay àöíi baãn thên möåt caách coáhiïåu quaã, chuán g ta phaãi bùæt àêìu tûâviïåc thay àöíi nhêån thûác cuãa mònh. 1. À AÅO ÀÛÁC NHÊN CAÁCH VA À AÅO ÀÛÁC TÑNH CAÁCH Bïn caån h viïåc nghiïn cûáu vïìnhêån thûác, töi coân bõ cuöën huát vaâo möåt cöng trònh nghiïn cûáu chuyïn sêu caác taâi liïåu vïìthaân h cöngkïí tûâ nùm 1776(**)àïën nay. Töi àaäàoåc vaâraâsoaát (*) Hiïåu ûáng Pygmalion laâ möåt quaá trònh taåo ra úãngûúâi khaác nhûäng mong àúåi, maâ thêåt ra àoá laâ kïët quaã cuãa möåt tri giaác ñt hay nhiïìu roä raâng vïì àöëi tûúång cuãa mònh - Theo "Nhûäng khaái niïåm cú baãn cuãa Têm lyá hoåc xaähöåi"; Huyïìn Giang dõch, NXB Haâ Nöåi, 1998. (**) 04/07/1776: ngaây thaânh lêåp Húåp chuãn g quöëc Hoa Kyâ, göìm 13 bang àêìu tiïn. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 34 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT haân g trùm cuöën saách, haân g ngaân baâi baáo vaâtiïíu luêån trong caác lônh vûåc nhû: tûå lûåc, tûå hoaân thiïån baãn thên, têm lyá hoåc phöí thöng... Töi coátrong tay möåt böåsûu têåp tû liïåu maâhêìu hïët moåi ngûúâi àïìu cho rùçn g noáchûáa àûån g chiïëc chòa khoáa dêîn túái thaân h cöng. Tûâ nhûäng traãi nghiïåm cuãa chñnh mònh vaâ chûáng kiïën traãi nghiïåm cuãa rêët nhiïìu ngûúâi khaác, töi tòm ra àûúåc nhûäng phûúng phaáp vûâa khoa hoåc vaâ thûåc tiïîn, vûâa mang tñnh chên lyá vïì quaá trònh mûu cêìu sûå thaânh cöng cuãa con ngûúâi. Trong 150 nùm àêìu tiïn tûâ sau ngaây thaânh lêåp Húåp chuãn g quöëc Hoa Kyâ, hêìu hïët caác saác h noái vïìthaân h cöng àïìu têåp trung khai thaác quan àiïím Àaåo àûác tñnh caách (Character Ethic) - bao göìm sûå chñnh trûåc, àûác khiïm töën, loân g trung thaân h, sûåmûåc thûúác , loân g can àaãm , sûåcöng bùçn g, sûåcêìn cuâ, tñnh giaãn dõ, loân g thêåt thaâcuân g böåQuy tùæc vaân g vïìûán g xûãxaähöåi (Golden Rule) - àûúåc xem laânïìn taãn g cuãa thaân h cöng. Tûåtruyïån cuãa Benjamin Franklin(*) laâ möåt àaåi diïån tiïu biïíu cho traâo lûu naây . Vïìcú baãn , àoálaâcêu chuyïån vïìmöåt ngûúâi cöëgùæn g kïët húåp caác nguyïn tùæc söën g vaânhûän g thoái quen cöëhûäu vúái tñnh caác h cuãa mònh. Theo quan àiïím Àaåo àûác tñnh caách, coámöåt söënguyïn tùæc söëng cú baãn. Àïí söëng thêåt sûå haånh phuác vaâ thaânh cöng, con ngûúâi phaãi biïët gùæn nhûän g nguyïn tùæc naây vaâo tñnh caách riïng cuãa mònh. Sau Thïëchiïën thûánhêët, quan àiïím chuãàaåo vïìthaân h cöng chuyïín tûâÀaåo àûác tñnh caách sang Àaåo àûác nhên caách (Personality Ethic). Luác bêëy giúâ, moåi ngûúâi cho rùçn g thaân h (*) Benjamin Franklin (1706 - 1790) laâ möåt trong nhûän g nhaâlêåp quöëc cuãa nûúác Myä. Öng laâ möåt nhaâbaáo, nhaâ khoa hoåc, nhaâphaát minh, nhaâhoaåt àöång xaähöåi, nhaâ ngoaåi giao nöíi tiïëng thïëkyã XVIII. 35 cöng chuãyïëu laâdo nhên caác h, hònh aãn h xaähöåi, thaái àöåvaâ haân h vi, caác kyänùng vaâbñ quyïët giuáp quaátrònh giao tiïëp giûäa con ngûúâi vúái nhau àûúåc thöng suöët hún. Quan àiïím naây göìm hai xu hûúán g: möåt laâcaác quy tùæc ûán g xûãcaánhên vaâ xaä höåi, hai laâ thaái àöå söën g tñch cûåc (PMA – Positive Mental Attitude). Möåt vaâi nöåi dung cuãa triïët lyánaây àûúåc diïîn dõch thaânh nhûäng cêu chêm ngön tuyïn truyïìn rêët coá giaátrõ, chùèn g haån nhû: "Thaái àöåquyïët àõnh têìm nhòn", "Möåt nuåcûúâi laâmûúâi ngûúâi baån ", "Nhûän g gò con ngûúâi nhêån thûác àûúåc vaâtin, hoåseälaâm àûúåc"... Trong àoácuäng coá caãviïåc hûúán g dêîn sûãduån g caác tiïíu xaão àïílêëy loân g ngûúâi, hay giaãvúâquan têm àïën nhûän g thuávui cuãa ngûúâi khaác àïí àûúåc phêìn mònh, hoùåc sûã duån g "sûác maånh aán h mùæt" àïí chinh phuåc hay doåa dêîm ngûúâi khaác. Möåt söësaác h theo quan àiïím Àaåo àûác nhên caách cuän g thûâa nhêån tñnh caách laâmöåt trong nhûän g yïëu töëcuãa thaân h cöng, nhûng laåi haåthêëp vai troânïìn taãn g hay tñnh xuác taác cuãa noáàöëi vúái thaân h cöng Do àoá, trong nhûän g cuöën saác h naây , Àaåo àûác tñnh caách dûúân g nhû trúãthaân h nhûän g lúâi noái suöng vaâcaác taác giaãchó nhêën maån h caác kyäxaão gêy aãn h hûúãng caánhên, êm mûu quyïìn lûåc, kyänùng giao tiïëp vaâ thaái àöåtñch cûåc . Sau khi suy nghô sêu hún vïì sûå khaác nhau giûäa caác quan àiïím Àaåo àûác nhên caách vaâ Àaåo àûác tñnh caách, vúå chöìng töi àaä nhêån ra sai lêìm khi cöë gùæng taách nhûäng lúåi ñch vïì mùåt xaä höåi ra khoãi haânh vi tñch cûåc cuãa con trai. Chuáng töi nghô rùçng thùçng beá khöng àuã khaã nùng àïí tûå laâm bêët cûá möåt àiïìu gò. Chuáng töi àaä àùåt hònh aãnh baãn thên vaâ vai troâ laâm cha meå cao hún lúåi ñch cuãa thùçng beá. Chuáng töi chó chuá yá àïën caách nhòn nhêån vaâ caách xûã lyá vêën àïì cuãa mònh maâ khöng quan têm àïën haånh phuác cuãa con. Àiïìu naây khöng mang laåi sûå 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 36 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT thay àöíi tñch cûåc naâo cho thùçng beá maâ coân coá taác àöång ngûúåc àïën nhên caách cuãa noá. Khi Sandra vaâtöi noái chuyïån vúái nhau, chuán g töi múái àau khöínhêån ra rùçn g chuán g töi bõ aãn h hûúãn g maån h meäbúãi tñnh caác h, àöån g cú vaânhêån thûác chuãquan vïìcon mònh. Chuán g töi biïët rùçn g caác àöån g cú so saán h mang tñnh xaähöåi khöng phuâhúåp vúái nhûän g giaátrõ riïng cuãa chuán g töi. Àiïìu naây dêîn àïën viïåc chuáng töi yïu thûúng con khöng àuáng caác h vaâcaân g laâm cho thùçn g beácaãm thêëy mònh vö duån g. Do àoá, chuán g töi quyïët àõnh têåp trung hïët sûác vaâo chñnh mònh, vaâo nhûän g àöån g cú vaânhêån thûác cuãa mònh vïìthùçn g beá. Thay vò tòm caách thay àöíi con trai, chuán g töi àûán g ra xa, quan saát vaâcaãm nhêån diïån maåo , caátñnh, nhûäng neát riïng vaâ giaátrõ cuãa baãn thên noá. Bùçn g nhûäng nhêån thûác àoácuäng nhû qua viïåc luyïån têåp loân g tin, chuán g töi bùæt àêìu nhòn con theo caách khaác. Chuán g töi nhêån ra rêët nhiïìu tiïìm nùng coáthïíàûúåc khuyïën khñch phaát triïín song haân h cuân g vúái quaá trònh trûúãn g thaânh cuãa con. Chuáng töi quyïët àõnh búát quan têm vaâ khöng caãn àûúân g thùçn g beánûäa maâàïítûånoáböåc löånhên caách. Chuáng töi nhêån ra thiïn chûác cuãa caác bêåc cha meå laâ àïíkhùèn g àõnh, chia seãvaâàaán h giaákhaãnùng cuãa con mònh. Chuán g töi cuäng xem xeát laåi caác àöån g cú cuãa mònh möåt caách coáyáthûác hún, àöìn g thúâi, nuöi dûúän g sûác maån h tinh thêìn àïícaãm nhêån caác giaátrõ cuãa con maâkhöng bõ nhûäng haân h vi "khöng thïí chêëp nhêån àûúåc" cuãa thùçng beá chi phöëi. Khi tûâboãnhêån thûác cuä, chuán g töi àaäcoánhiïìu thay àöíi: khöng so saán h con vúái nhûän g àûáa treãcuân g trang lûáa khaác , khöng phaán xeát theo nhûäng khuön mêîu, khöng àùåt vaâo con kyâvoån g hay mong muöën cuãa chuán g töi, vaâkhöng tòm caách thuác eáp con phaãi laâm theo nhûäng mö thûác naây noå. 37 Chuán g töi àïíthùçn g beátûåquyïët àõnh moåi haân h vi, ûán g xûã cuãa mònh. Bûúác àêìu , chuán g töi nhêån thêëy rùçn g con mònh vïì cú baãn cuän g coáàêìy àuãtû chêët àïícoáthïíàûúng àêìu vúái cuöåc söën g. Do àoá, chuán g töi khöng coân tòm caách che chúã, traán h cho thùçn g beá khoãi bõ trïu choåc nhû trûúác kia nûäa. Chuáng töi thêëy rùçn g thónh thoaãn g noácuän g coávaâi biïíu hiïån thu mònh, vaâ chuáng töi chêëp nhêån maâ khöng cêìn phaãi phaãn ûán g laåi. Chuán g töi ngêìm cho con biïët rùçn g: "Cha meåkhöng cêìn phaãi che chúãcon. Con coáthïítûåmònh vûúåt qua àûúåc ". Ngaây thaán g tröi qua, thùçn g beádêìn dêìn caãm thêëy tûåtin hún. Noábùæt àêìu coánhûän g haân h àöån g tûåkhùèn g àõnh mònh, thïíhiïån qua sûåtiïën böåvïìcaác mùåt hoåc haân h, quan hïåxaähöåi vaâ hoaåt àöång thïí thao. Vaâi nùm sau, noá àûúåc bêìu laâm thuã lônh cuãa nhiïìu töíchûác hoåc sinh, trúãthaân h vêån àöån g viïn cêëp quöëc gia, àem vïìnhaâàuãcaác loaåi bùçn g khen. Con trai chuán g töi àaätûåphaát triïín nhên caách, vaâgêy àûúåc caãm tònh vúái moåi ngûúâi. Vúåchöìn g töi tin rùçn g nhûän g thaân h tñch "rêët êën tûúån g vïìmùåt xaähöåi" cuãa con trai chñnh laâbiïíu hiïån cuãa caãm giaác muöën tòm hiïíu baãn thên mònh, hún laâchó àïínhêån àûúåc phêìn thûúãn g cuãa xaähöåi. Àoálaâmöåt kinh nghiïåm àaán g quyá vaâlaâmöåt baâi hoåc coátñnh giaáo duåc cao, khöng nhûän g cho chuáng töi maâcoân cho nhiïìu bêåc phuå huynh khaác. Noá giuáp chuán g töi nhêån thûác àûúåc sûåkhaác biïåt quan troån g giûäa Àaåo àûác nhên caách vaâ Àaåo àûác tñnh caách. Coámöåt cêu trong thaán h ca diïîn taãrêët àuán g nhêån thûác naây : "Haäy chuáyálùæn g nghe lúâi cuãa traái tim mònh vò moåi vêën àïìtrïn àúâi àïìu naãy sinh tûâàoá" . 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 38 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 2. C HÑNH YÏËU VA THÛÁ YÏËU Nhúâ kinh nghiïåm tûâ trûúâng húåp con trai mònh, kïët húåp vúái caác nghiïn cûáu vïì khaã nùng nhêån thûác vaâ àoåc caác saách viïët vïì thaânh cöng, töi tñch luäy àûúåc nhiïìu baâi hoåc thuá võ vaâ bêët ngúâ vïì con àûúâng ài àïën thaânh cöng. Töi bêët chúåt nhêån ra aãnh hûúãng maånh meä cuãa quan àiïím Àaåo àûác nhên caách vaâ hiïíu roä sûå khaác biïåt tinh tïë giûäa nhûäng gò trûúác kia töi cho laâ àuáng – nhûäng giaá trõ töi àûúåc daåy döî tûâ têëm beá vaâ àaä ùn sêu vaâo tiïìm thûác – vúái nhûäng triïët lyá hiïån hûäu haâng ngaây trong cuöåc söëng. Khi laâm viïåc vúái nhiïìu ngûúâi, töi hiïíu sêu hún lyá do taåi sao quan àiïím cuãa töi laåi mêu thuêîn vúái suy nghô chung cuãa hoå. Àoá laâ vò nhûäng quy tùæc trong thuyïët Àaåo àûác nhên caách àaä ùn sêu vaâo tiïìm thûác cuãa nhiïìu thïë hïå, aãnh hûúãng àïën viïåc giaáo duåc cuãa caác bêåc phuå huynh àöëi vúái quaá trònh trûúãng thaânh cuãa con em hoå. Thïm nûäa, khi sûã duång triïåt àïí nùng lûåc cuãa nhên loaåi àïí xêy dûång nïìn taãng cho nhûäng thïë hïå trûúác àêy, cha öng chuáng ta àaä quaá têåp trung vaâo hònh thûác ngöi nhaâ cuãa mònh maâ thiïëu quan têm àïën phêìn moáng, chuáng ta quen thu hoaåch nhûäng caái coá sùén maâ quïn ài sûå cêìn thiïët cuãa viïåc gieo haåt. Töi khöng coá yá noái rùçng caác nöåi dung cuãa Àaåo àûác nhên caách nhû sûå phaát triïín nhên caách, reân luyïån kyä nùng giao tiïëp, giaáo duåc caác phûúng caách gêy aãnh hûúãng, tû duy tñch cûåc... laâ khöng hiïåu quaã. Búãi vò, trïn thûåc tïë àöi khi Àaåo àûác nhên caách cuäng cêìn thiïët cho sûå thaânh cöng, nhûng àoá chó laâ yïëu töë phuå maâ thöi. Nïëu chuán g ta cöëyásûãduån g caác phûúng caác h gêy aãn h hûúãn g buöåc ngûúâi khaác laâm àiïìu mònh muöën , àïíkhuyïën khñch hoålaâm viïåc töët hún, hay àïíhoåyïu thñch chuán g ta, trong khi baãn thên chuáng ta coân nhiïìu khiïëm khuyïët, nhêët laâtñnh giaãdöëi, thò ruát cuåc chuán g ta cuän g khöng thïíthaân h cöng. Tñnh giaãdöëi seädêîn àïën sûåthiïëu tin cêåy . Do àoá, moåi 39 viïåc chuán g ta laâm , thêåm chñ caãviïåc taåo dûån g möëi quan hïå töët vúái ngûúâi khaác cuän g seäàûúåc coi laâgiaãtaåo . Duâcho yá àõnh cuãa chuán g ta coátöët àïën àêu ài nûäa nhûng möåt khi noá chó àûúåc thiïët lêåp dûåa trïn sûålûâa döëi, khöng trung thûåc vaâ thiïëu tin cêåy thò seäkhöng thïítaåo dûång nïìn taãng thaânh cöng vûän g bïìn . Baån thûãnghô xem moåi chuyïån seänhû thïë naâo nïëu baån quïn gieo tröìn g vaâo muâa xuên, rong chúi suöët muâa heâ vaâ ra sûác laâm vaâo muâa thu àïí kõp thu hoaåch trûúác muâa àöng? Àöìn g ruöån g, cuän g nhû têët caãmoåi quy trònh khaác , àïìu coáquy luêåt cuãa noá: Chó coácöng sûác thêåt sûåmúái coáthïímang laåi kïët quaãnhû mong àúåi. Àïígùåt haái kïët quaã, chuáng ta phaãi bùæt àêìu tûâ viïåc gieo haåt! Nguyïn tùæc trïn àuán g vúái caãhaân h vi cuãa con ngûúâi lêîn caác möëi quan hïågiûäa con ngûúâi vúái nhau. Chùèn g haån úã trûúân g hoåc , moåi hoåc sinh àïìu coáthïívûúåt qua caác kyâthi nïëu nghiïm tuác thûåc hiïån caác quy chïëhoåc têåp vaâthi cûã. Trong hêìu hïët caác möëi quan hïåthoaán g qua giûäa con ngûúâi vúái nhau, ngûúâi ta thûúân g sûãduån g caác quy tùæc cuãa Àaåo àûác nhên caác h àïíàûúåc viïåc cho mònh hoùåc àïígêy êën tûúån g vúái àöëi phûúng nhúâsûåduyïn daán g vaâkheáo leáo . Nhûng caác h naây khöng thïíxêy dûån g àûúåc möëi quan hïålêu daâi. Nïëu khöng coá sûå trung thûåc vaâ sûác maånh tñnh caách cú baãn thò nhûän g thaác h thûác trong cuöåc söën g seälaâm böåc löånhûän g àöån g cú êín giêëu bïn trong vaâkhi àoá, thêët baåi seäthay thïë cho nhûän g thùæn g lúåi nhêët thúâi. Nhiïìu ngûúâi chó àaåt àûúåc nhûän g thaân h tñch thûáyïëu – àûúåc xaähöåi nhòn nhêån nùng lûåc - nhûng laåi thiïëu caái chñnh yïëu , tûác nhûän g phêím chêët tñch cûåc cú baãn . Súám muöån gò con ngûúâi thûåc cuãa hoåcuän g seäböåc löåqua caác möëi quan hïå lêu daâi, bêët kïívúái àöëi taác kinh doanh, vúåchöìn g, baån beâ, hay vúái con caái. Theo Emerson, "Tñnh caách cuãa baån lêën aát caã 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 40 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT nhûän g lúâi baån noái". Do àoá, tñnh caác h laâcöng cuågiao tiïëp hiïåu quaã nhêët. Tuy nhiïn, nïëu möåt ngûúâi coábaãn chêët töët, tñnh caách töët, thoái quen töët nhûng thiïëu kyänùng giao tiïëp thò chùæc chùæn seäaãn h hûúãn g àïën caác möëi quan hïå. Nhûng nhûän g aãn h hûúãn g naây chó laâthûáyïëu . Toám laåi, tñnh caác h bïn trong coásûác thuyïët phuåc hún nhiïìu so vúái haân h àöån g vaâlúâi noái. Möåt khi biïët roätñnh caách töët àeåp cuãa ai àoáthò mùåc nhiïn chuán g ta hoaân toaân tin tûúãn g úãhoå, vaâlaâm viïåc rêët thaân h cöng vúái hoåbêët kïíhoåcoá khaãnùng giao tiïëp kheáo leáo hay khöng. Àiïìu naây quaã àuáng nhû lúâi cuãa William George Jordan: "Thiïån vaâ aác coá möåt sûác maånh kyâ laå êín bïn trong möîi con ngûúâi; àoá laâ sûå taác àöång thêìm lùång, vö thûác vaâ vö hònh àöëi vúái cuöåc àúâi hoå. Àoá chñnh laâ sûå phaãn aánh baãn chêët thêåt cuãa möåt con ngûúâi, chûá khöng phaãi laâ sûå giaã taåo cuãa hoå". 3. Aà NH HÛÚÃNG CUÃA MÖ THÛÁC Cuöën saách 7 Thoái Quen ÀïíThaân h Àaåt chûáa àûån g nhûäng nguyïn tùæc cú baãn , nhûän g thoái quen chuãyïëu goáp phêìn xêy dûån g möåt cuöåc söën g tñch cûåc cho möîi ngûúâi. Àïíhiïíu roä7 thoái quennaây, trûúác hïët, chuán g ta cêìn phaãi hiïíu mö thûác cuãa baãn thên vaâ caách thay àöíi mö thûác àoá. Hai khaái niïåm Àaåo àûác tñnh caách vaâ Àaåo àûác nhên caách nïu trïn laâvñ duåvïìmö thûác xaähöåi . Thuêåt ngûämö thûác (paradigm) coáxuêët xûátûâtiïën g Hy Laåp . Àêy laâmöåt thuêåt ngûäkhoa hoåc , ngaây nay thûúân g àûúåc duân g vúái nghôa laâmö hònh, lyá thuyïët, nhêån thûác, giaã thuyïët hay khung tham chiïëu. Noái möåt caách dïîhiïíu hún, mö thûác laâ caách chuáng ta "nhòn" thïëgiúái – khöng phaãi bùçn g trûåc giaác maâbùçn g nhêån thûác , sûå 41 hiïíu biïët vaâtheo caác h lyágiaãi cuãa riïng chuán g ta. Caách àún giaãn nhêët àïíhiïíu àûúåc khaái niïåm mö thûác laâ xem noánhû möåt têëm baãn àöì. Chuán g ta àïìu biïët baãn àöì khöng phaãi laâlaän h thöí, noáàún giaãn chó laâsûåsao chuåp vaâ giaãi thñch möåt söëkhña caån h nhêët àõnh naâo àoá cuãa laän h thöí. Àoácuän g chñnh laâyánghôa cuãa mö thûác . Giaãsûãbaån muöën ài àïën möåt àõa àiïím cuåthïítaåi thaân h phöëChicago vaâbaån phaãi sûãduån g têëm baãn àöìàûúân g phöë Chicago. Thïë nhûng, giaã sûã nhû ngûúâi ta àûa cho baån têëm baãn àöìsai. Do löîi in êën , têëm baãn àöìthaân h phöëChicago thûåc ra laâbaãn àöìthaânh phöëDetroit chùèn g haån , baån coá hònh dung ra sûåbûåc böåi, sûåbêët lûåc cuãa mònh trong viïåc cöë tòm ra àiïím cêìn àïën nhû thïënaâo khöng? Vúái têëm baãn àöìDetroit trong tay, baån bùæt àêìu sûãduån g haânh vi cuãa mònh - nöîlûåc tòm kiïëm àiïím cêìn àïën úãthaân h phöëChicago. Nhûng cöëgùæn g àoáchó àûa baån àïën sai chöî nhanh hún maâthöi. Röìi baån sûãduån g àïën thaái àöå– suy nghô tñch cûåc hún - nhûng vêîn khöng àïën àûúåc àuáng núi cêìn àïën . Song, baån vêîn giûäàûúåc thaái àöåtñch cûåc vaâcaãm thêëy vui veã, bêët luêån baån àang úãàêu. Tuy nhiïn, vêën àïì úã àêy laåi chùèng liïn quan gò àïën haânh vi hay thaái àöå cuãa baån. Baån àang bõ laåc àûúâng: nguyïn do laâ baån sûã duång têëm baãn àöì sai. Nïëu coá trong tay têëm baãn àöì àuáng cuãa thaânh phöë Chicago thò haânh vi nöî lûåc tòm kiïëm cuãa baån laåi trúã nïn àaáng trên troång. Vaâ khi gùåp phaãi nhûäng trúã ngaåi trïn àûúâng ài thò thaái àöåtñch cûåc cuãa baån seä coá yá nghôa. Nhûng, chuáng ta chûa vöåi xeát àïën nhûäng giaã àõnh àoá. Àiïìu trûúác tiïn vaâ quan troång nhêët laâ baån phaãi coá trong tay möåt têëm baãn àöì chñnh xaác, nghôa laâ baån cêìn phaãi xêy dûång möåt mö thûác àuáng àùæn trûúác khi bùæt tay vaâo haânh àöång. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 42 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Trong têm trñ möîi chuán g ta àïìu coávö söënhûän g "têëm baãn àöì" tûúng tûå nhû thïë. Coáthïí chia chuán g thaânh hai loaåi chuãyïëu : baãn àöìthûåc taåi vaâbaãn àöìgiaátrõ. Chuán g ta thûúân g lyágiaãi moåi viïåc thöng qua hai têëm baãn àöìnaây nhûng ñt khi nhêån ra sûåhiïån diïån cuän g nhû ñt nghi ngúâvïìàöåchñnh xaác cuãa chuán g. Hêìu nhû chuáng ta coá thoái quen nhòn nhêån chuã quan rùçn g thïë naâo moåi viïåc cuän g tiïën triïín theo àuán g nhûän g gò mònh nhòn thêëy ; àoácuän g chñnh laânguöìn göëc cuãa thaái àöåvaâhaânh vi cuäng nhû caách thûác chuáng ta suy nghô vaâ haânh àöång. Àïílaâm roähún vïìvêën àïìnaây, chuán g ta haäy tham gia möåt thñ nghiïåm vïìtûånhêån thûác vaâcaãm giaác qua hònh 1 (trang 44), hònh 2 (trang 47) vaâ hònh 3 (trang 72). Àêìu tiïn, chuán g ta seädaân h vaâi giêy quan saát hònh 1, sau àoánhòn hònh 2 vaâmö taãtó mó nhûän g gò àaäàûúåc nhòn thêëy úãhònh 2 qua möåt söëcêu hoãi gúåi yánhû: Baån thûãàoaán ngûúâi phuånûänaây bao nhiïu tuöíi? Diïån maåo thïënaâo ? Coáàeo trang sûác gò khöng? Vaângûúâi phuånûänaây coávai troâgò trong xaähöåi? Coáthïíbaån seämö taãngûúâi phuånûäúãbûác tranh thûáhai laâvaâo khoaãn g 25 tuöíi, tröng rêët dïîthûúng, coáphêìn thúâi thûúån g vúái caái muäi xinh xinh vaâmöåt daán g veãàoan trang. Nïëu baån àöåc thên, coáthïíbaån rêët thñch múâi cö êëy ài chúi. Nïëu baån kinh doanh trong ngaân h thúâi trang, coáleäbaån muöën thuï cö êëy laâm ngûúâi mêîu . Nhûng nïëu töi noái rùçn g baån hoaân toaân sai thò sao? Nïëu töi noái àêy laâbûác tranh veämöåt ngûúâi phuånûä60 hay 70 tuöíi, coáneát mùåt buöìn baävúái caái muäi to, vaâbaâta àang cêìn ngûúâi dêîn qua àûúâng thò sao? Ai àuán g? Haäy xem laåi hònh veälêìn nûäa. Baån coánhòn ra möåt baâlaäo khöng? Nïëu chûa, baån haäy cöëlêìn nûäa. Baån coá 43 nhòn thêëy caái muäi to cuãa baâêëy ? Baån coáthêëy chiïëc khùn truâm àêìu cuãa baâ? Nïëu chuáng ta trûåc tiïëp noái chuyïån vúái nhau, chuáng ta coá thïí cuâng mö taã, thaão luêån, trao àöíi vïì nhûäng gò chuáng ta nhòn thêëy trong bûác tranh êëy. Nhûng chuáng ta khöng thïí laâm àûúåc àiïìu àoá, vò vêåy baån haäy lêåt àïën hònh 3 (trang 72) vaâ quan saát thêåt kyä bûác veä naây, röìi trúã laåi nhòn hònh 2 möåt lêìn nûäa. Baån àaä nhêån ra baâ laäo trong bûác veä naây chûa? Lêìn àêìu tiïn töi àûúåc thûåc hiïån baâi têåp thûãnghiïåm naây laâ taåi Khoa Kinh doanh cuãa trûúâng Àaåi hoåc Harvard caách àêy nhiïìu nùm. Võ giaáo sû daåy chuáng töi luác êëy àaäduâng phûúng phaáp naây àïí chûán g minh möåt caách roäraân g vaâ thuyïët phuåc rùçn g hai ngûúâi coáthïícoáhai caái nhòn khaác nhau vïìcuân g möåt sûåvêåt, vaâcaãhai àïìu àuán g. Àêy khöng phaãi laâvêën àïìlö-gñc, maâlaâvêën àïìtêm lyáhoåc . Öng àem vaâo lúáp hoåc möåt têåp caác baãn veälúán veäcö gaái treãnhû baån nhòn thêëy úãhònh 1 (trang 44) vaâ veä baâ laäo nhû hònh 3 (trang 72). Öng chia lúáp hoåc laâm hai nhoám, nhoám 1 nhêån hònh veäcö gaái treã, nhoám 2 nhêån hònh veäbaâlaäo, vaâyïu cêìu chuán g töi xem kyäbûác veänhêån àûúåc trong voân g mûúâi giêy, sau àoá, uáp xuöën g baân . Àoaån , öng chiïëu lïn maân aãn h hònh 2 (trang 47), vaâyïu cêìu caãlúáp mö taãnhûäng gò hoånhòn thêëy trïn hònh veäàoá. Vaâkïët quaãlaâhêìu hïët nhûän g ngûúâi úã nhoám 1 àïìu cho rùçn g àaänhòn thêëy hònh aãn h möåt cö gaái trïn hònh chiïëu , coân nhoám 2 thò nhòn thêëy möåt baâlaäo trïn maân aãn h. Tiïëp àïën , võ giaáo sû yïu cêìu àaåi diïån hai nhoám mö taãnhûän g gò àaänhòn thêëy vaâmöåt cuöåc tranh luêån khaá gêy cêën àaädiïîn ra. Möåt bïn noái rùçn g: "Cö êëy khöng quaá20 hay 22 tuöíi, xinh xùæn vaâàaán g yïu", coân möåt bïn thò khùng khùng: "Baâ êëy phaãi hún 70, coá leä 80 tuöíi, giaâ nua vaâ xêëu xñ.". 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 44 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Hònh 1 45 Àïíchûán g minh cho quan àiïím cuãa nhoám mònh, möåt sinh viïn thuöåc nhoám 1 bûúác àïën trûúác maân aãn h vaâchó vaâo àûúân g veä: "Àêy laâ chuöîi haåt cuãa cö gaái". Caác sinh viïn nhoám 2 nhao nhao phaãn àöëi: "Khöng phaãi, àoálaâcaái miïån g cuãa baâcuå" ... Tuy nhiïn, cuän g coámöåt vaâi sinh viïn cöëgùæn g nhòn bûác tranh theo möåt khung tham chiïëu khaác, hoå nhêån ra hònh ngûúâi phuånûätrïn maân aãn h laâsûålöìn g gheáp kheáo leáo cuãa hònh cö gaái vaâhònh baâlaäo . Bùçn g sûåtrao àöíi bònh tônh, tön troång lêîn nhau vaâ phên tñch sêu vaâo caác chi tiïët, hoå giuáp cho tûân g ngûúâi trong lúáp nhòn ra vaâthûâa nhêån quan àiïím cuãa nhûän g ngûúâi coácaái nhòn khaác vúái mònh. Pheáp thûã vïì nhêån thûác naây giuáp chuáng ta hiïíu àûúåc sûå quen thuöåc coá aãnh hûúãng maånh meä nhû thïë naâo àïën nhêån thûác vaâ mö thûác cuãa chuáng ta. Nïëu nhû sûå quen thuöåc chó trong thúâi gian 10 giêy coân coá aãnh hûúãng àïën caách chuáng ta nhòn sûå vêåt nhû vêåy, thò thûã hoãi sûå quen thuöåc caã àúâi seä coá sûác aãnh hûúãng maånh meä àïën nhûúâng naâo? Trong cuöåc söëng, chuáng ta thûúâng bõ aãnh hûúãng búãi gia àònh, trûúâng hoåc, nhaâ thúâ, möi trûúâng laâm viïåc, baån beâ, cöång sûå, vaâ caác mö thûác xaä höåi hiïån haânh (vñ duå: mö thûác Àaåo àûác nhên caách) möåt caách vö thûác. Têët caã nhûäng àiïìu àoá hònh thaânh trong chuáng ta möåt khung tham chiïëu, möåt mö thûác, vaâ möåt têëm baãn àöì nhêån thûác riïng. Noá cuäng cho thêëy mö thûác laâ nguöìn göëc cuãa thaái àöå vaâ haânh vi. Chuáng ta khöng thïí haânh àöång trung thûåc bïn ngoaâi khuön khöí cuãa mö thûác. Chuáng ta khöng thïí duy trò àûúåc sûå nhêët quaán nïëu nhûäng gò ta noái vaâ laâm khaác vúái àiïìu ta nhêån thêëy. Nïëu nhû baån nùçm trong söë nhûäng ngûúâi nhòn ra ngûúâi phuå nûä trong bûác tranh gheáp laâ möåt cö gaái treã thò chùæc rùçng baån seä khöng hïì nghô àïën viïåc giuáp àúä cö êëy bùng qua àûúâng vò thaái àöålêîn haânh vicuãa baån phaãi phuâ húåp vúái caách nhòn cuãa baån àöëi vúái "cö gaái treã" naây. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 46 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Thñ nghiïåm trïn chó roäàiïím sai soát cú baãn cuãa caác quy tùæc trong Àaåo àûác nhên caách. Viïåc cöëgùæn g thay àöíi thaái àöå vaâ haânh vi bïn ngoaâi seäkhöng coámêëy hiïåu quaãnïëu chuán g ta khöng xem xeát laåi caác mö thûác cú baãn hònh thaânh thaái àöå vaâ haânh vi cuãa chuáng ta. Àöìn g thúâi, noá cuän g cho thêëy caác mö thûác coá aãn h hûúãn g maån h meänhû thïënaâo àïën caách thûác chuán g ta àöëi xûãvúái ngûúâi khaác . Nhû möåt thoái quen, chuán g ta thûúân g quan saát vaâsuy nghô vïìsûåvêåt theo quan àiïím riïng cuãa mònh, vaâ chuáng ta cuäng phaãi thûâa nhêån rùçng ngûúâi khaác cuän g coácaái nhòn theo quan àiïím riïng cuãa hoå. Nhû vêåy , viïåc àaán h giaámöåt sûåviïåc , sûåvêåt laâtuây thuöåc vaâo goác nhòn cuãa möîi ngûúâi. Mùåt khaác, ai trong chuáng ta cuäng coá xu hûúáng nghô rùçng mònh nhòn nhêån sûå vêåt möåt caách khaách quan, àuáng nhû baãn chêët vöën coá cuãa chuáng, nhûng quaã thêåt khöng phaãi vêåy . Chuán g ta nhòn sûåvêåt theo nhûän g quy ûúác do chñnh chuáng ta àùåt ra vaâ mö taã chuáng theo suy nghô, nhêån àõnh, mö thûác riïng cuãa mònh. Vò thïë, khi gùåp sûåphaãn baác , hay khöng àöìng tònh tûâ phña ngûúâi khaác, ngay lêåp tûác chuáng ta cho rùçn g hoåsai. Tuy nhiïn, pheáp thûã vïì nhêån thûác trïn cuäng cho thêëy nhûäng ngûúâi chên thaân h, têm trñ saán g suöët luön nhòn nhêån sûå vêåt theo nhiïìu caách khaác nhau qua lùng kñnh kinh nghiïåm cuãa riïng mònh. Àiïìu naây khöng coánghôa laâchên lyá hay sûåthêåt khöng töìn taåi. Trong pheáp thûãnoái trïn, khi hai ngûúâi thuöåc hai nhoám cuân g nhòn bûác veäthûába, hoåàïìu nhêån ra möåt sûåthêåt àöìn g nhêët thïíhiïån qua tûân g àûúân g neát, caác maãn g maâu àen, trùæn g cuãa bûác tranh, nhûng möîi ngûúâi laåi diïîn giaãi vïì hònh veädûåa theo caái nhòn ban àêìu cuãa hoå. Hònh 2 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 47 48 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Toám laåi , khi chuán g ta caân g hiïíu roäcaác mö thûác cú baãn , caác "baãn àöì", hay caác giaãthuyïët do mònh àùåt ra, cuân g vúái mûác àöåaãn h hûúãn g cuãa kinh nghiïåm , thò chuán g ta caân g coá traách nhiïåm nhiïìu hún àöëi vúái nhûäng mö thûác àoá- xem xeát , kiïím nghiïåm , àöëi chiïëu thûåc tïë, lùæn g nghe vaâtiïëp thu yá kiïën ngûúâi khaác . Bùçn g caác h àoá, chuán g ta múái coácaái nhòn töín g quan vaâkhaác h quan hún vïìcaác vêën àïìàang diïîn ra. 4. T HAY ÀÖÍI MÖ THÛÁC Coáleäàiïìu quan troån g nhêët ruát ra tûâpheáp thûãvïìnhêån thûác nïu trïn laâphaåm vi thay àöíi mö thûác, coáthïítaåm goåi laâ kinh nghiïåm "AÂhaá!" ("Aha!" experience) - khi ai àoánhòn nhêån sûåviïåc bùçn g möåt caái nhòn khaác , múái meãvaâsaán g taåo hún. Noágiöën g nhû möåt luöìn g saán g bêët ngúâloáe lïn trong boáng töëi nïn nhûäng ai caâng bõ raâng buöåc suy nghô vaâo nhêån thûác ban àêìu thò kinh nghiïåm "A haá" caân g coá taác duån g maånh meä. Thuêåt ngûä sûå biïën àöíi mö thûác (Paradigm shift) do Thomas Kuhn giúái thiïåu trong cuöën saách Cêëu truác cuãa cuöåc caách maång khoa hoåc kyä thuêåt (The Structure of Scientific Revolutions), àaánh dêëu möåt bûúác ngoùåt lúán trong lônh vûåc khoa hoåc kyä thuêåt. Kuhn àaä chó ra rùçng, hêìu hïët nhûäng àöåt phaá coá yá nghôa trong lônh vûåc khoa hoåc trûúác hïët laâ do sûå phaá vúä caác têåp tuåc truyïìn thöëng laåc hêåu, löëi tû duy saáo moân vaâ nhûäng mö thûác cuä kyä. Nhúâ sûå biïën àöíi àoá maâ haâng loaåt caác phaát minh, saáng chïë ra àúâi vaâ coá giaá trõ cho àïën ngaây nay. Theo nhaâthiïn vùn hoåc vô àaåi cuãa Ai Cêåp , Ptolemy, thò traái àêët laâtrung têm cuãa vuätruå. Nhûng Copernicus(*) àaä gêy chêën àöån g trong giúái khoa hoåc luác bêëy giúâ, vaâbêët chêëp sûå phaãn àöëi cuãa giaáo höåi, khi àûa ra möåt mö thûác múái: mùåt 49 trúâi múái laâtrung têm cuãa vuätruå. Mö thûác naây hoaân toaân traái ngûúåc vúái mö thûác trûúác kia. Vaângay lêåp tûác , moåi thûá àïìu coácaác h giaãi thñch khaác ài. Mö hònh vêåt lyácuãa Newton laânïìn taãn g cuãa nïìn khoa hoåc kyä thuêåt hiïån àaåi nhûng noáchûa hoaân haão. Sau naây, mö thûác vïìthuyïët tûúng àöëi cuãa Einstein múái thûåc sûålaâ möåt cuöåc caác h maån g cuãa thïëgiúái khoa hoåc vò coágiaátrõ tiïn àoaán vaâ giaãi thñch khoa hoåc cao hún. Trûúác khi lyá thuyïët vi truâng hoåc àûúåc nghiïn cûáu, tyã lïå tûã vong úã saãn phuå vaâ treã sú sinh rêët cao nhûng khöng ai giaãi thñch àûúåc nguyïn nhên. Trong caác cuöåc àuång àöå quên sûå, söë binh sô chïët do caác vïët thûúng nheå vaâ bïånh têåt nhiïìu hún söë chïët vò troång thûúng núi tiïìn tuyïën. Nhûng ngay sau khi lyá thuyïët vi truâng hoåc ra àúâi, möåt mö thûác, möåt nhêån thûác hoaân toaân múái, tiïën böå hún, àaä xuêët hiïn vaâ giuáp ngaânh y gùåt haái àûúåc nhûäng thaânh quaã quan troång. Ngaây nay, nhiïìu quöëc gia phaát triïín nhúâcoásûåthay àöíi mö thûác . Quan niïåm truyïìn thöën g vïìnhaânûúác qua nhiïìu thïëkyãàaäcoánhiïìu thay àöíi tiïën böå, tûânïìn quên chuã, quyïìn lûåc tuyïåt àöëi nùçm trong tay vua chuáa , chuyïín sang nïìn dên chuãlêåp hiïën - nhaânûúác cuãa dên, do dên vaâvò dên. Bûúác ngoùåt naây giaãi phoán g àaán g kïí nguöìn lûåc vaâ trñ tuïå con ngûúâi, taåo ra caác chuêín mûåc khaác nhau cuãa cuöåc söëng, cuãa tûådo vaâdên chuã, cuãa aãn h hûúãn g vaâhy voån g trong lõch sûã thïëgiúái. (*) Nicolaus Copernicus (1473 - 1543) sinh taåi Ba Lan. Öng laâ möåt nhaâthiïn vùn hoåc, toaán hoåc , vêåt lyá hoåc, luêåt hoåc, kinh tïë hoåc, ngoaåi giao, vaâ laâ möåt chiïën binh löîi laåc thúâi Phuåc Hûng. Hoåc thuyïët Thaái dûúng hïå (mùåt trúâi laâ trung têm) cuãa öng laâ möåt phaát minh gêy sûãng söët giúái khoa hoåc thúâi àoá vaâ laâm giaáo höåi nöíi giêån vò hoåc thuyïët naây àaä laâm àaão löån moåi giaáo lyá cuãa hoå vïìvuä truå (rùçng traái àêët laâ trung têm). 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 50 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Tuy nhiïn, khöng phaãi têët caã moåi sûå thay àöíi mö thûác àïìu coá xu hûúáng tñch cûåc. Chùèng haån nhû sûå thay àöíi tûâ Àaåo àûác tñnh caách sang Àaåo àûác nhên caách àaä khiïën chuáng ta ài chïåch ra khoãi con àûúâng dêîn àïën thaânh cöng vaâ haånh phuác. Nhûng duâ sûå thay àöíi mö thûác diïîn ra theo hûúáng tñch cûåc hay tiïu cûåc, àuáng hay sai, nhanh hay chêåm, chuáng vêîn coá nguöìn göëc tûâ thaái àöå vaâ haânh vi, tûâ möëi quan hïå cuãa chuáng ta vúái ngûúâi khaác vaâ laâm cho chuáng ta thay àöíi nhêån thûác. Töi nhúámöåt cêu chuyïån nhoãvïìsûåthay àöíi mö thûác xaãy ra trïn möåt chuyïën xe àiïån ngêìm vaâo möåt buöíi saán g chuãnhêåt. Luác àoá, moåi haân h khaách àang ngöìi im lùån g – ngûúâi àoåc baáo, ngûúâi trêìm ngêm suy nghô, möåt vaâi ngûúâi khaác thò tranh thuã chúåp mùæt - trong bêìu khöng khñ thêåt yïn tônh. Röìi möåt ngûúâi àaân öng cuân g caác con bûúác lïn, ngay lêåp tûác , sûåtônh lùån g bõ phaávúä. Ngûúâi àaân öng noångöìi xuöën g caån h töi, nhùæm mùæt laåi nhû khöng coáchuyïån gò xaãy ra. Trong khi àoá, boån treãtiïëp tuåc kïu gaâo , neám caác àöìvêåt vaâo nhau vaâthêåm chñ coân giêåt túâ baáo cuãa möåt haânh khaách. Caãnh tûúång thêåt khoá chõu. Tuy vêåy , ngûúâi àaân öng ngöìi caån h töi vêîn khöng coáphaãn ûán g gò. Töi vaâmoåi ngûúâi trïn xe àïìu caãm thêëy bûåc böåi, khöng thïíhiïíu nöíi taåi sao ngûúâi àaân öng naây laåi khöng coáhaân h àöån g gò ngùn chùån sûåquêåy phaácuãa àaám treã. Cuöëi cuân g, khi sûåkiïn nhêîn vaâchõu àûån g àaävûúåt quaágiúái haån , töi quay sang noái vúái öng êëy : "Thûa öng, caác con öng àang laâm phiïìn rêët nhiïìu ngûúâi úãàêy. Öng coáthïílaâm ún baão chuán g giûätrêåt tûåàûúåc khöng?". Ngûúâi àaân öng ngûúác mùæt nhòn lïn nhû thïítrêën tônh laåi vaânoái nheånhaân g: "ÖÌphaãi röìi, öng noái àuán g. Töi phaãi baão chuán g im lùån g múái phaãi. Chuán g töi vûâa úãbïån h viïån ra, 51 núi meåchuán g vûâa mêët caác h àêy vaâi tiïën g àöìn g höì. Töi thò nhû ngûúâi mêët höìn , vaâchùæc boån chuán g cuän g khöng coân biïët gò nûäa". Baån coá thïí hònh dung luác àoá töi caãm thêëy thïë naâo khöng? Mö thûác cuãa töi vïìsûåviïåc àoánhanh choán g thay àöíi. Töi nhòn sûåviïåc khaác ài vaâvò vêåy , töi cuän g thay àöíi suy nghô, caãm xuác vaâhaân h vi cuãa mònh. Sûåbûåc tûác biïën mêët. Möåt tònh caãm thûúng xoát vaâàöìn g caãm tuön traâo . "Xin löîi! Töi xin thaân h thêåt chia buöìn ! Liïåu töi coáthïígiuáp gò öng khöng?", töi chên thaânh noái. Nhiïìu ngûúâi cuäng traãi qua nhûäng thay àöíi mö thûác tûúng tûå trong tû tûúãng khi hoå gùåp khoá khùn hoùåc khi àaãm nhêån vai troâ múái trong gia àònh hoùåc trong cöng viïåc. Chuáng ta coá thïí boã ra haâng tuêìn, haâng thaáng, thêåm chñ haân g nùm àïíreân luyïån Àaåo àûác nhên caách nhùçm muåc àñch thay àöíi thaái àöåvaâhaân h vi cuãa mònh nhûng chuáng ta laåi khöng tòm caách tiïëp cêån baãn chêët cuãa sûåthay àöíi, vöën xaãy ra tûånhiïn khi chuán g ta thay àöíi caác h nhòn sûåviïåc . Àiïìu naây chûán g toãnïëu muöën taåo ra nhûän g thay àöíi nhoãtrong cuöåc söën g, chuán g ta nïn têåp trung chuáyáàïën thaái àöå, haân h vi cuãa mònh. Nhûng nïëu muöën coásûåthay àöíi lúán , coáyá nghôa vaâmang tñnh àöåt phaá, chuán g ta cêìn phaãi xem xeát laåi nhûäng mö thûác cú baãn do mònh taåo ra. Theo lúâi cuãa Thoreau: "Möåt ngaân nhaát buáa böí vaâo caânh laákhöng bùçn g möåt nhaát vaâo göëc rïî". Chuán g ta chó coáthïí àaåt àûúåc thaân h tûåu lúán lao trong cuöåc söën g nïëu chuátêm vaâo thay àöíi nhûän g mö thûác cú baãn – cöåi rïîcuãa thaái àöåvaâ haânh vi. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 52 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 5. N HÊÅN THÛÁC VA TÑNH CAÁCH Khöng phaãi têët caã caác quaá trònh thay àöíi mö thûác àïìu diïîn ra ngay tûác khùæc nhû sûå thay àöíi nhêån thûác nhanh choáng cuãa töi trïn chuyïën xe àiïån ngêìm maâ töi àaä kïí, ngûúåc laåi, sûå thay àöíi mö thûác coá khi laâ möåt quaá trònh diïîn ra chêåm chaåp, àêìy khoá khùn vaâ cêìn phaãi àûúåc cên nhùæc kyä lûúäng nhû trong trûúâng húåp cuãa vúå chöìng töi àöëi vúái con mònh. Nhêån thûác ban àêìu cuãa chuáng töi vïì con xuêët phaát tûâ aãn h hûúãn g cuãa nhiïìu nùm tiïëp thu vaâreân luyïån Àaåo àûác nhên caác h. Àoálaâmöåt mö thûác àaäùn sêu vaâo quan niïåm cuãa caác bêåc cha meåvïìthaân h cöng trong viïåc giaáo duåc con caái cuän g nhû vïìthûúác ào thaân h cöng cuãa con caái: hoåmuöën bao boåc con caái, khöng hoaân toaân tin vaâo khaã nùng thûåc sûå cuãa chuán g vaâcho rùçn g chuán g nïn tuên theo moåi quyïët àõnh cuãa mònh. Tuy nhiïn, chó khi chuáng ta thay àöíi nhûäng mö thûác cú baãn , thay àöíi nhêån thûác thò chuán g ta múái coáthïí taåo ra nhûäng thay àöíi mang tñnh àöåt phaá cho baãn thên vaâ hoaân caãnh cuãa mònh. Vò vêåy , àïíthay àöíi nhêån thûác vïìcon, chuán g töi bùæt àêìu thay àöíi mö thûác cú baãn - thay àöíi chñnh tñnh caách cuãa chuán g töi. Vaâmöåt mö thûác múái ra àúâi trong quaátrònh naây . Mö thûác khöng taách rúâi khoãi tñnh caách. Trong baãn thên cuãa möåt con ngûúâi, tñnh caáchvaâ nhêån thûáccoámöëi quan hïåhöîtûúng: tñnh caách quyïët àõnh nhêån thûác vaâ nhêån thûác coá liïn quan mêåt thiïët àïën tñnh caách. Chuáng ta khöng thïí thay àöíi nhêån thûác maâ khöng thay àöíi tñnh caách vaângûúåc laåi. Ngay caã trûúâng húåp thay àöíi mö thûác coá veã tûác thúâi cuãa töi vaâo buöíi saáng höm àoá trïn xe àiïån ngêìm, thò viïåc thay àöíi êëy cuäng laâ hïå quaã vaâ bõ giúái haån búãi tñnh caách cú baãn cuãa töi. 53 Coáthïíkhöng phaãi ai cuän g cû xûãgiöën g töi trïn chuyïën xe àiïån ngêìm höm êëy. Töi tin chùæc rùçn g möåt vaâi ngûúâi cuöëi cuân g röìi cuän g hiïíu ra àûúåc hoaân caãn h cuãa cha con ngûúâi àaân öng noå, nhûng cuân g lùæm hoåchó caãm thêëy thûúng xoát chuát ñt maâ thöi. Laåi coánhûäng ngûúâi nhaåy caãm hún, nhanh choán g nhêån ra baãn chêët cuãa vêën àïì, àïën chia seãvaâgiuáp àúä ngûúâi àaân öng noåtrûúác caãtöi. Qua caác lêåp luêån trïn, chuáng ta caâng thêëy àûúåc sûác maånh cuãa caác mö thûác, vò chuáng taåo ra möåt lùng kñnh giuáp chuáng ta quan saát thïë giúái theo caách riïng cuãa möîi ngûúâi. Sûác maånh cuãa sûå thay àöíi mö thûác chñnh laâ sûác maånh chuã yïëu taåo ra sûå thay àöíi mang tñnh àöåt phaá, duâ àoá laâ sûå thay àöíi nhanh choáng hay laâ möåt quaá trònh diïîn ra tûâ tûâ vaâ thêån troång. 6. L ÊËY NGUYÏN TÙÆC LAÂM TRUNG TÊM Àaåo àûác tñnh caách hònh thaân h dûåa trïn khaái niïåm cú baãn vïìnhûän g nguyïn tùæc chi phöëi tñnh hiïåu quaãcuãa con ngûúâi. Àoálaâcaác quy luêåt tûånhiïn töìn taåi, bêët biïën vaâkhöng cêìn tranh caäi trong baãn chêët con ngûúâi, cuän g giöën g nhû àõnh luêåt vaån vêåt hêëp dêîn chùèng haån. Ngûúâi ta tòm thêëy yátûúãn g vïìsûåtöìn taåi vaâaãn h hûúãn g cuãa caác nguyïn tùæc naây trong möåt cêu chuyïån vïìsûåthay àöíi mö thûác cuãa Frank Koch àùng trïn taåp chñ Proceedings cuãa Hoåc viïån Haãi quên. Hai chiïëc taâu chiïën àûúåc àiïìu àöång àïën höîtrúå möåt cuöåc têåp trêån daâi ngaây trïn biïín trong àiïìu kiïån thúâi tiïët xêëu. Töi phuåc vuå trïn chiïëc taâu chó huy vaâ àûúåc giao nhiïåm vuå àûáng gaác trïn boong khi maân àïm buöng xuöëng. Têìm nhòn haån chïë vò sûúng muâ bao phuã nïn võ thuyïìn trûúãng 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 54 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT cuän g úãlaåi trïn boong taâu àïítheo doäi moåi hoaåt àöån g. Khöng lêu sau khi trúâi töëi, hoa tiïu maån phaãi baáo caáo: "Coá àöëm saáng bïn phaãi muäi taâu". "Àöëm saáng caâng gêìn hay xa dêìn so vúái taâu chuáng ta?", thuyïìn trûúãng hoãi laåi. "Thûa thuyïìn trûúãng, caâng gêìn!", hoa tiïu traã lúâi vaâ àiïìu naây coá nghôa taâu cuãa chuán g töi coá nguy cú va vaâo möåt con taâu naâo àoá. Võ thuyïìn trûúãng ra lïånh cho tñn hiïåu viïn: "Phaát tñn hiïåu cho con taâu àoá: caã hai taâu àang chaåy hûúáng thùèng vaâo nhau, yïu cêìu hoåàöíi hûúán g 20 àöå" . Tñn hiïåu ngay lêåp tûác àûúåc truyïìn ài, vaâ chuáng töi nhanh choáng nhêån àûúåc tñn hiïåu traã lúâi cuãa chiïëc taâu kia: "Yïu cêìu taâu caác öng àöíi hûúáng 20 àöå". Thuyïìn trûúãng ra lïånh: "Truyïìn tñn hiïåu: Töi laâ thuyïìn trûúãng, töi yïu cêìu taâu caác anh àöíi hûúáng 20 àöå". Bïn kia traã lúâi: "Töi laâ binh nhò, töi àïì nghõ caác öng phaãi àöíi hûúán g 20 àöå!". Àïën luác naây thò võ thuyïìn trûúãng nöíi caáu, öng heát lïn: "Truyïìn tñn hiïåu: Chuáng töi laâ taâu chiïën. Caác anh phaãi àöíi hûúán g 20 àöångay lêåp tûác!". Àeân tñn hiïåu bïn kia nhêëp nhaáy: "Töi laâ haãi àùng". Thïë laâ chuáng töi buöåc phaãi àöíi hûúáng. Sûåthay àöíi mö thûác cuãa võ thuyïìn trûúãn g, vaâcaãcuãa chuán g ta khi àoåc baâi tûúân g thuêåt naây, khiïën chuán g ta xem xeát tònh huöën g theo möåt quan àiïím hoaân toaân khaác . Chuán g ta coáthïíthêëy rùçn g thûåc taåi àaäbõ thay thïëbúãi nhêån 55 thûác haån chïëcuãa öng êëy – möåt thûåc taåi quan troån g àöëi vúái chuáng ta trong viïåc hiïíu cuöåc söëng haâng ngaây cuäng nhû àöëi vúái võ thuyïìn trûúãn g trong nhiïåm vuåàiïìu khiïín con taâu giûäa sûúng muâ. Caác nguyïn tùæc cuäng giöëng nhû ngoån haãi àùng. Chuáng laâ nhûäng quy luêåt tûå nhiïn phaãi àûúåc con ngûúâi tuên thuã. Cuäng nhû Cecil B. de Mille nhêån xeát vïì caác nguyïn tùæc trong böå phim nöíi tiïëng cuãa öng, "Mûúâi àiïìu rùn cuãa Chuáa" (The Ten Commandments), rùçng: "Chuáng ta phaãi tuên theo caác quy luêåt àaä àûúåc àùåt ra, nïëu chöëng laåi nhûäng quy luêåt êëy, coá nghôa chuáng ta àang chöëng laåi chñnh mònh". Trong khi möîi ngûúâi coáthïínhòn vaâo cuöåc söën g cuãa baãn thên, vaâo caác möëi quan hïåqua laåi dûúái lùng kñnh cuãa mö thûác hay "baãn àöì" - vöën hònh thaânh tûâ kinh nghiïåm hay sûåquen thuöåc - thò nhûän g "têëm baãn àöì" naây laåi khöng phaãi laâ "laänh thöí" maâ chó laâ nhûäng "thûåc taåi chuã quan" diïîn taã"laän h thöí" maâthöi. "Thûåc taåi khaách quan" hay "laänh thöí" bao göìm caác nguyïn tùæc, quy luêåt tûå nhiïn chi phöëi sûå phaát triïín vaâ haån h phuác cuãa con ngûúâi. Àiïìu naây coánghôa caác quy luêåt naây àaähoâa quyïån vaâo cêëu truác cuãa moåi xaähöåi vùn minh trong suöët chiïìu daâi lõch sûãvaâlaânguöìn göëc cuãa moåi gia àònh vaâthïíchïëxaähöåi. Àöåchñnh xaác cuãa "têëm baãn àöì" miïu taã"laän h thöí" khöng aãn h hûúãn g gò àïën sûåtöìn taåi cuãa "laänh thöí". Nhû vêåy, sûå töìn taåi cuãa caác nguyïn tùæc, caác quy luêåt tûå nhiïn nïu trïn àaä trúã nïn roä raâng àöëi vúái bêët cûá ai coá suy nghô sêu sùæc vaâ biïët xem xeát caác chu kyâ lõch sûã cuãa xaä höåi. Nhûäng nguyïn tùæc, quy luêåt naây thónh thoaãng laåi xuêët hiïån trong àúâi söëng. Tuây theo mûác àöå nhêån thûác vaâ thñch nghi 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 56 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT cuãa con ngûúâi, chuáng àûa hoå phaát triïín theo hûúáng töìn taåi vaâ öín àõnh, hoùåc àêíy hoå àïën chöî tan raä vaâ diïåt vong. Nhûän g nguyïn tùæc töi àang noái àïën tuyïåt nhiïn khöng phaãi laânhûäng àiïìu khoáhiïíu , bñ hiïím , hay mang maâu sùæc cuãa möåt tön giaáo àùåc biïåt naâo àoá, maâlaânhûän g àiïìu hiïín nhiïn àöëi vúái moåi tön giaáo , trong caác triïët lyáxaähöåi vaâcaác hïåthöën g àaåo àûác àaäcoátûâlêu àúâi. Nhûän g nguyïn lyáhay quy luêåt tûånhiïn naây gêìn nhû laâmöåt phêìn trong àiïìu kiïån söën g cuãa con ngûúâi, cuãa yáthûác vaâlûúng têm con ngûúâi. Chuán g gêìn nhû töìn taåi trong möîi caá nhên, khöng phuå thuöåc vaâo àiïìu kiïån xaähöåi vaâyámuöën chuãquan cuãa con ngûúâi, cho duâchuán g coáthïíbõ vuâi dêåp hay laâm cho tï liïåt búãi nhûän g àiïìu kiïån bêët lúåi hay sûåphaãn khaán g naâo àoá. Vñ duå, khi töi noái vïì nguyïn tùæc cöng bùçng thò seä naãy sinh ra khaái niïåm cöng bùçng vaâ cöng lyá. Dûúâng nhû treã con cuäng coá möåt yá thûác bêím sinh vïì sûå cöng bùçng, cho duâ àûúåc reân luyïån trong àiïìu kiïån ngûúåc laåi. Tuy coá möåt sûå khaác biïåt rêët lúán giûäa àõnh nghôa vaâ viïåc thûåc hiïån cöng bùçng, nhûng nhêån thûác vïì sûå cöng bùçng laåi laâ möåt nhêån thûác chung. Nguyïn tùæc trung thûåc vaâ lûúng thiïån taåo cú súãcho sûåtin cêåy - àiïìu cöët yïëu cho sûåhúåp taác, phaát triïín bïìn vûän g trong baãn thên cuãa möåt con ngûúâi vaâtrong caác möëi quan hïåcuãa con ngûúâi vúái nhau. Möåt nguyïn tùæc nûäa laânhên quyïìn. Khaái niïåm cú baãn trong Tuyïn ngön àöåc lêåp cuãa Hoa Kyâàaänïu roägiaátrõ cuãa nguyïn tùæc naây: "Chuán g töi khùèn g àõnh möåt chên lyáhiïín nhiïn rùçn g: moåi ngûúâi sinh ra àïìu bònh àùèn g, rùçn g taåo hoáa àaä ban cho hoå nhûäng quyïìn têët yïëu vaâ bêët khaã xêm phaåm, trong àoá coá quyïìn söën g, quyïìn àûúåc tûå do vaâ mûu cêìu haånh phuác". 57 Ngoaâi ra coân coámöåt söënguyïn tùæc khaác nhû: phuån g sûå, hoùåc yátûúãn g muöën cöën g hiïën , nguyïn tùæc chêët lûúång hay hoaân haão. Nguyïn tùæc tiïìm nùng cho rùçng chuáng ta laâ phöi thai coá thïílúán lïn, phaát triïín , taåo ra ngaây caân g nhiïìu nguöìn lûåc. Gùæn liïìn vúái nguyïn tùæc tiïìm nùng laânguyïn tùæc phaát triïín – tûác laâquaátrònh giaãi phoán g tiïìm nùng vaâphaát triïín taâi nùng. Quaátrònh naây cuäng cêìn àïën caác nguyïn tùæc nhû kiïn trò, böìi dûúän g vaâ khuyïën khñch. Nguyïn tùæc khöng phaãi laâ thûåc haânh, vò thûåc haânh laâ möåt hoaåt àöån g àùåc trûng, möåt haân h àöån g cuåthïí. Thûåc haân h coá thïí thaânh cöng trong trûúân g húåp naây nhûng chûa chùæc àaä thaân h cöng trong trûúâng húåp khaác, nhû viïåc cha meå khöng nhêët thiïët phaãi nuöi àûáa con thûáhai giöëng nhû caác h nuöi àûáa con àêìu loân g. Nïëu thûåc haân h laâviïåc laâm cuåthïítrong tûân g hoaân caãn h thò nguyïn tùæc laåi laâchên lyácú baãn , sêu sùæc vaâcoátñnh phöí biïën , coáthïíaáp duån g cho tûân g caánhên, gia àònh, töíchûác ... Khi chên lyá thêm nhêåp vaâo caác thoái quen, chuán g seä giuáp con ngûúâi taåo ra khaãnùng thûåc haân h, xûãlyáhiïåu quaãcaác vêën àïìkhaác nhau trong cuöåc söën g. Nguyïn tùæc khöng phaãi laâ giaá trõ. Vñ duå: Möåt bùng cûúáp coáthïíchia nhau caác giaátrõ (vêåt cûúáp àûúåc ) nhûng chuán g àaä phaåm vaâo caác nguyïn tùæc cú baãn (vi phaåm phaáp luêåt). Nguyïn tùæc laâlaän h thöí, coân giaátrõ laâbaãn àöì. Khi chuáng ta xem troån g caác nguyïn tùæc àuán g,– tûác hiïíu biïët sûåvêåt àuán g vúái baãn chêët vöën coácuãa noá– thò chuán g ta seätòm ra chên lyá. Nguyïn tùæc àõnh hûúán g caác h ûán g xûãcuãa con ngûúâi. Chuán g coágiaátrõ lêu daâi, bïìn vûän g vaâlaânhûän g vêën àïìcú baãn , hiïín nhiïn. Chuán g ta coáthïínhanh choán g hiïíu àûúåc 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 58 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT tñnh hiïín nhiïn cuãa nguyïn tùæc nïëu xem xeát sûåvö lyákhi cöë gùæn g àaåt àûúåc thaân h cöng bùçn g caác h laâm ngûúåc laåi caác nguyïn tùæc naây . Thêåt vö lyánïëu chuán g ta coi sûåbêët cöng, lûâa àaão , heân haå, vö duån g, têìm thûúân g, hay suy àöìi laânïìn taãn g vûäng chùæc cho thaânh cöng vaâ haånh phuác lêu daâi. Mùåc duâ ngûúâi ta coáthïítranh caäi vúái nhau vïìcaác h àõnh nghôa, caác h thïíhiïån vaâthûåc hiïån caác nguyïn tùæc naây, nhûng chuán g luön töìn taåi trong nhêån thûác cuãa hoå. Caác "baãn àöì" hay mö thûác cuãa chuáng ta caâng gùæn kïët chùåt cheä vúái caác nguyïn tùæc, quy luêåt naây bao nhiïu thò chuáng caâng chñnh xaác vaâ coá hiïåu quaã bêëy nhiïu. Nhûäng "baãn àöì" chñnh xaác seä coá aãnh hûúãng lêu daâi àïën sûå thaânh àaåt cuãa caá nhên vaâ duy trò caác möëi quan hïå bïìn vûäng hún nhiïìu so vúái nöî lûåc thay àöíi thaái àöå vaâ haânh vi cuãa chuáng ta. 7. N GUYÏN TÙÆC THAY ÀÖÍI VA PHAÁT TRIÏÍN Súãdô thuyïët Àaåo àûác nhên caách coásûác löi cuöën maån h meälaâdo nhiïìu ngûúâi cho rùçn g noáhûúán g dêîn caác h àaåt àûúåc nhûäng thaânh tûåu trong cuöåc söëng nhû giaâu coá, thaânh àaåt vaâcoámöëi quan hïåkhùng khñt vúái nhûän g ngûúâi xung quanh möåt caách nhanh choáng, dïî daâng maâkhöng cêìn phaãi traãi qua quaá trònh phêën àêëu hay trûúãng thaânh theo quy luêåt tûånhiïn. Tuy nhiïn, àoálaâmöåt lyáthuyïët khöng thûåc tïë, aão tûúãn g vaâlûâa döëi. Duân g kyäxaão vaânhûän g biïån phaáp vöåi vaân g àïíàaåt àûúåc thaân h cöng cuän g chùèn g khaác gò tòm nhaângûúâi quen úã thaânh phöë Chicago maâ laåi duâng têëm baãn àöì cuãa thaânh phöë Detroit. Theo Erich Fromm, möåt nhaâ phaãn biïån sùæc saão vïì nguyïn nhên vaâkïët quaãcuãa lyáthuyïët Àaåo àûác nhên caách thò: 59 Höm nay, chuán g töi gùåp möåt ngûúâi coáhaân h vi giöën g nhû möåt ngûúâi maáy, anh ta khöng biïët vaâ khöng hiïíu mònh laâ ai. Con ngûúâi duy nhêët maâ anh ta biïët àïën chñnh laâ con ngûúâi maâanh ta muöën àûúåc ngûúâi khaác nhòn nhêån , àoálaâ con ngûúâi vúái nhûän g lúâi ba hoa saáo röîng thay thïë cho nhûäng lúâi chên thaânh, nuå cûúâi giaã taåo thay thïë cho tiïëng cûúâi trung thûåc, vaâ àiïåu böå thêët voång thay thïë cho nöîi àau thûåc sûå. Coá thïí diïîn taã con ngûúâi naây qua hai cêu sau: Möåt laâ, anh ta coá nhûäng khiïëm khuyïët khöng thïí sûãa àûúåc vïì caá tñnh vaâ baãn tñnh tûå nhiïn. Hai laâ, anh ta cuäng chùèng khaác gò haâng triïåu ngûúâi khaác quanh ta. Cuöåc àúâi con ngûúâi luön phaát triïín theo möåt trònh tûå nhêët àõnh. Möåt àûáa treãbiïët lêåt , ngöìi, boâ, ài trûúác khi biïët chaåy. Nhûng möîi bûúác phaát triïín êëy àïìu quan troån g vaâ phaãi diïîn tiïën theo trònh tûåthúâi gian, khöng thïíboãqua möåt bûúác naâo caã. Àiïìu naây cuän g àuán g vúái moåi giai àoaån cuãa cuöåc söën g, moåi caánhên, gia àònh vaâtöíchûác cuän g nhû trong moåi lônh vûåc . Chuáng ta dïî daâng biïët vaâ chêëp nhêån chên lyá hay nguyïn tùæc vïì quaá trònh cuãa caác sûå vêåt trong thïë giúái vêåt chêët, nhûng àïí hiïíu àûúåc noá trong lônh vûåc tònh caãm, trong möëi quan hïå giûäa con ngûúâi vúái con ngûúâi vaâ thêåm chñ, trong tñnh caách caá nhên laâ àiïìu khöng àún giaãn. Ngay caã khi chuáng ta àaä hiïíu àûúåc noá, thò viïåc chêëp nhêån vaâ chung söëng vúái noá laåi coân khoá khùn hún nûäa. Do vêåy, àöi khi chuáng ta muöën tòm möåt con àûúâng tùæt, vúái hy voång coá thïí boã qua möåt söë bûúác quan troång nhùçm tiïët kiïåm thúâi gian vaâ cöng sûác maâ vêîn gùåt haái àûúåc kïët quaã mong muöën. Àiïìu gò seäxaãy ra khi chuán g ta cöëài tùæt, boãqua möåt söë giai àoaån cuãa quaátrònh tùng trûúãn g vaâphaát triïín tûånhiïn? 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 60 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Nïëu baån chó laâmöåt ngûúâi chúi quêìn vúåt haån g trung bònh maâlaåi quyïët àõnh chúi úãhaån g cao hún nhùçm gêy êën tûúån g töët hún, kïët quaãseälaâgò? Liïåu tinh thêìn laåc quan coáàuãàïí baån àaánh baåi möåt tay vúåt chuyïn nghiïåp hay khöng? Baån beâcuãa baån seänghô gò nïëu baån noái vúái hoårùçn g baån coáthïí biïíu diïîn taåi nhaâhaát lúán , trong khi baån chó múái hoåc chúi dûúng cêìm ? Cêu traãlúâi quaároäraân g. Àún giaãn laâkhöng thïí naâo ài ngûúåc caác quy luêåt tûånhiïn, vaâviïåc cöëtònh ài àûúân g tùæt chó dêîn àïën nhûän g kïët quaãàaán g thêët voån g vaâlaâm baån thïm naãn loân g. Trïn möåt chiïëc thang 10 bêåc , töi àang úãbêåc 2 vaâmuöën chuyïín lïn bêåc 5, viïåc àêìu tiïn töi phaãi laâm laâbûúác lïn bêåc thang thûába àaä. Ngaån ngûäcoá cêu: "Haânh trònh vaån dùåm bùæt àêìu tûâ bûúác chên àêìu tiïn" vaâ chuáng ta chó coá möåt caách an toaân nhêët laâbûúác ài tûân g bûúác möåt maâthöi. Nïëu baån khöng cho thêìy giaáo biïët trònh àöåcuãa baån àang úãmûác naâo – bùçn g caách àùåt cêu hoãi hay thuánhêån sûác hoåc têåp cuãa mònh – baån seä khöng thïí naâo hoåc khaá hún hay tiïën böå hún. Baån khöng thïí che giêëu maäi yïëu keám cuãa mònh, vò trûúác sau gò cuäng bõ phaát hiïån . Cho nïn, thûâa nhêån noáchñnh laâbûúác àêìu tiïn àïíhoåc hoãi. Thoreau tûân g noái rùçn g: "Trong quaátrònh phaát triïín , laâm sao coáthïíche giêëu nhûän g yïëu keám cuãa mònh khi chuán g ta luön phaãi sûã duån g kiïën thûác trong moåi luác?". Töi nhúácoálêìn hai cö gaái treã, con cuãa möåt ngûúâi baån , àïën gùåp töi trong nûúác mùæt giaân giuåa , phaân naân vïìsûåhaâ khùæc vaâ thiïëu thöng caãm cuãa cha mònh. Hai cö khöng daám múãmiïån g noái vúái cha meåmònh trong khi hai cö laåi àang rêët cêìn tònh yïu, sûåthöng caãm vaâlúâi khuyïn cuãa hoå. Töi noái chuyïån vúái ngûúâi cha vaânhêån thêëy öng ta rêët 61 hiïíu vêën àïìàang xaãy ra. Nhûng trong khi öng ta thûâa nhêån mònh noán g tñnh thò laåi chöëi boãtraác h nhiïåm vïìviïåc naây vaâ khöng chõu thûâa nhêån laâmûác àöåphaát triïín caãm xuác cuãa öng coân thêëp . Tñnh tûåaái khöng cho pheáp öng ta coábûúác ài àêìu tiïn dêîn àïën sûåthay àöíi. Àïícoáàûúåc möëi quan hïåtöët àeåp vúái vúå, chöìn g, con caái, baån beâhay caác àöìn g sûå, chuán g ta phaãi hoåc caách lùæn g nghe. Àïílùæn g nghe, chuán g ta cêìn àïën caác mûác àöåcaãm xuác khaác nhau nhû: kiïn trò, cúãi múãvaâtoãyáthöng caãm . Àêy laânhûän g phêím chêët bêåc cao cuãa tñnh caác h. Seädïîdaân g hún nhiïìu khi ngûúâi ta haân h àöån g úãmûác àöåcaãm xuác thêëp vaâàûa ra lúâi khuyïn úãmûác àöåcao. Mûác àöåtiïën böåcuãa möåt ngûúâi trong caác lônh vûåc nhû chúi tennis hay dûúng cêìm laâàiïìu rêët dïînhêån thêëy , vò quaá trònh àoákhöng thïícoásûågiaãtaåo . Nhûng mûác àöåphaát triïín tñnh caách vaâcaãm xuác thò khöng dïînhêån ra. Chuán g ta coáthïí "àoán g kõch" vúái ngûúâi laå, vúái àöìn g sûå, hay vúái ai àoátrong möåt khoaãn g thúâi gian ngùæn , hoùåc thêåm chñ cuäng coáthïítûå lûâa döëi baãn thên. Nhûng theo töi, trong thêm têm, chuáng ta biïët roäcon ngûúâi thêåt cuãa mònh vaâcuän g seäbõ nhûän g ngûúâi thûúân g xuyïn tiïëp xuác , laâm viïåc vúái chuán g ta phaát hiïån ra. Viïåc cöëgùæn g ài àûúân g tùæt trong quaátrònh phaát triïín tûå nhiïn thûúân g dêîn àïën möåt söëhêåu quaãtrong thïëgiúái kinh doanh. Nhiïìu nhaâ quaãn lyá doanh nghiïåp tòm caách "mua" möåt thûávùn hoáa múái vïìcaãi tiïën nùng suêët lao àöån g, chêët lûúång, tinh thêìn laâm viïåc vaâ caách phuåc vuå khaách haâng bùçng caác baâi diïîn vùn huân g höìn , luyïån têåp caác h cûúâi, vaânhûän g sûå can thiïåp bïn ngoaâi khaác, hoùåc qua viïåc saáp nhêåp, mua laåi, hay thêu toám cöng ty. Thïënhûng, hoålaåi xem nheåbêìu khöng khñ thiïëu tin cêåy phaát sinh tûânhûän g hoaåt àöån g àoá. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 62 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Khi thêët baåi, hoå laåi tòm kiïëm caác phûúng phaáp khaác trong Àaåo àûác nhên caách maâhoåtin rùçn g seämang laåi thaân h cöng. Tuy nhiïn, hoåluön xem nheåvaâvi phaåm caác nguyïn tùæc vaâ quy trònh tûånhiïn, vöën laâcú súãàïíxêy dûån g möåt nïìn vùn hoáa coáàöåtin cêåy cao. Nhiïìu nùm trûúác, baãn thên töi cuäng tûâng vi phaåm nguyïn tùæc naây trong lêìn sinh nhêåt lêìn thûá ba cuãa con gaái töi. Höm àoá, töi vïìnhaâvaânhòn thêëy con beáàang àûán g trong goác phoân g khaách, ngang ngaån h giûächùåt caác goái quaâtùån g, khöng cho nhûäng àûáa treã khaác cuâng chúi. Àiïìu àêìu tiïn töi àïíyá laâcoá nhiïìu phuåhuynh trong phoân g àang chûáng kiïën haânh àöång ñch kyã cuãa con mònh. Töi caãm thêëy mêët mùåt vúái caác phuå huynh khaác vaâ töi biïët hoå àang mong àúåi àiïìu gò úã töi. Khöng khñ trong phoâng thêåt sûå cùng thùèng. Nhûäng àûáa treã khaác chaåy quanh con töi, àoâi àûúåc chúi caác tùång phêím, coân con beá thò cûúng quyïët khöng chõu. Töi thêìm nghô: "Chùæc chùæn mònh phaãi daåy cho con beá biïët chia seã. Giaá trõ sûå chia seã laâ möåt trong nhûäng àiïìu cú baãn nhêët maâ mònh coi troång". Do àoá, àêìu tiïn töi thûã àûa ra möåt yïu cêìu thêåt nheå nhaâng: "Con gaái cûng cuãa böë, cho caác baån chúi chung àöì chúi caác baån tùång con nheá?". "Khöng!", con beá traã lúâi thùèng thûâng. Tiïëp theo, töi chuyïín sang caách khuyïn noá keâm theo möåt ñt lyá luêån: "Naây con, nïëu con chia àöì chúi vúái caác baån, lêìn sau khi con àïën nhaâ baån, caác baån cuäng seä chia àöì chúi vúái con". Möåt lêìn nûäa, con beálùåp laåi cêu traãlúâi cuä. Töi trúãnïn húi luán g tuán g, vò roäraân g con beákhöng hïì nghe töi. Caách thûá ba, töi àûa ra möåt àiïìu kiïån àïí "höëi löå" 63 noá: "Con aâ, nïëu con chia seãàöìchúi vúái baån , böëseäcoámöåt moán quaâ thêåt àùåc biïåt daân h cho con. Böë seätùång con keåo cao su". "Con khöng thñch keåo cao su!", con beá theát lïn. Àïën nûúác naây thò töi nöíi caáu thêåt sûå. Töi duâng àïën biïån phaáp uy hiïëp vaâ àe doåa noá: "Nïëu con khöng chõu cho caác baån chúi cuâng, böë seä phaåt con möåt trêån". "Con khöng súå!", con beágaâo to, "Têët caãquaâtùån g laâcuãa con. Con khöng muöën chia cho ai caã!". Cuöëi cuâng, töi phaãi duâng àïën sûác maånh. Töi giêåt lêëy vaâi moán àöì chúi trïn tay con beá vaâ àûa cho boån treã: "Àêy, caác chaáu chúi ài!". Coáthïícö con gaái nhoãcuãa töi cêìn coákinh nghiïåm súã hûäu àöì vêåt trûúác khi noá coá thïí cho ngûúâi khaác mûúån . (Trong thûåc tïë, nïëu chuán g ta khöng súãhûäu möåt vêåt naâo àoá thò liïåu chuáng ta coá thêåt sûå cho ngûúâi khaác mûúån hay khöng?). Con beácêìn töi vúái tû caác h laâmöåt ngûúâi cha coáàöå chñn chùæn cao hún vïìcaãm xuác àïídaåy cho noáàiïìu naây . Nhûng luác àoá, töi coi troån g yánghô cuãa caác bêåc phuå huynh àang àûán g xung quanh vïìcaác h xûãsûå cuãa töi hún sûå trûúãn g thaân h vaâ phaát triïín cuãa con cuän g nhû hún möëi quan hïågiûäa hai cha con töi. Àún giaãn laâtöi cho rùçn g mònh laâm nhû vêåy laâàuán g vaâhaân h àöån g cuãa con beálaâsai. Con beá phaãi chia àöì chúi cho caác baån. Coá leä theo thang ào cuãa riïng töi, töi àang úã mûác àöå caãm xuác thêëp vò töi khöng thïí cho con loâng kiïn nhêîn hay sûå thöng caãm. Do àoá, töi àaä kyâ voång con gaái mònh úã mûác cao hún - àoá laâ noá seä cho caác baån àöì chúi. Àïí cöë gùæng buâ àùæp nhûäng yïëu keám cuãa baãn thên, töi àaä "mûúån" sûác maånh tûâ uy 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 64 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT quyïìn cuãa möåt ngûúâi cha àïí eáp buöåc con laâm theo yá mònh. Nhûng vay mûúån sûác maånh laåi laâ minh chûáng cuãa sûå yïëu keám, búãi noá gia tùng tñnh phuå thuöåc vaâo caác yïëu töë bïn ngoaâi, buöåc ngûúâi khaác phaãi nhûúång böå, laâm caån kiïåt sûå phaát triïín cuãa lyá trñ àöåc lêåp, sûå trûúãng thaânh vaâ tñnh kyã luêåt cuãa caã baãn thên vaâ ngûúâi xung quanh. Vaâ cuöëi cuâng noá seä taåo ra sûå yïëu keám trong möëi quan hïå, sûå súå haäi thay thïë cho sûå húåp taác, vaâ caã hai bïn seä trúã nïn tuây tiïån vaâ thuã thïë vúái nhau. Vaâàiïìu gò seäxaãy ra khi sûác maån h bõ vay mûúån – sûác maån h vêåt chêët, àõa võ, uy quyïìn , sûåtñn nhiïåm , biïíu tûúån g, hònh daán g bïì ngoaâi, thaân h tñch quaákhûá... – thay àöíi hay khöng àûúåc duy trò nûäa? Nïëu töi chñn chùæn hún, töi àaädûåa vaâo sûác maån h nöåi taåi cuãa mònh – sûåhiïíu biïët cuãa baãn thên vïìsûåchia seã, vïìsûå trûúãng thaânh, tònh yïu thûúng vaâ sûå chùm soác – vaâ cho pheáp àûáa con gaái beánhoãcuãa mònh àûúåc tûådo lûåa choån coá muöën chia seã hay khöng. Coá thïí sau khi cöë gùæng lyá giaãi vúái con beá, töi nïn chuyïín sûå chuá yá cuãa mêëy àûáa treã vaâo caác troâ chúi lyá thuá khaác nhùçm truát boã moåi sûác eáp têm lyá khoãi con beá. Möåt khi treã con coá àûúåc caãm giaác súã hûäu thûåc sûå, chuáng seä tûå nguyïån chia seã àöì chúi cho nhau maâ khöng möåt chuát àùæn ào. Tûâàoá, töi nghiïåm ra rùçn g coánhûän g luác treãcon cêìn àûúåc daåy baão nhûng coánhûän g luác cuän g nïn àïíchuán g tûå suy xeát. Khi möëi quan hïåcuãa chuán g ta vúái boån treãtrúãnïn cùng thùèn g trong möåt bêìu khöng khñ àêìy xuác caãm thò viïåc cöëdaåy baão chuán g thûúân g bõ xem nhû laâmöåt sûåtrûân g trõ hay phaãn baác. Nhûng nïëu chuán g ta keáo àûáa treãra möåt goác kñn àaáo , kiïn nhêîn lùæn g nghe vaânoái chuyïån vúái noáthò coáleä 65 seämang laåi kïët quaãtöët hún. Trong cêu chuyïån kïítrïn, töi àaäkhöng àuãchñn chùæn vïìmùåt tònh caãm , thiïëu sûånhêîn naåi vaâkiïìm chïëàïícoáthïílaâm àûúåc àiïìu àoá. Coáleäyáthûác súãhûäu nïn àûúåc daåy döîtrûúác yáthûác chia seã. Trong quan hïåhön nhên vaâgia àònh, nhiïìu ngûúâi àaä cho ài möåt caách maáy moác hay tûâchöëi chia seãvò hoåchûa bao giúâtraãi qua kinh nghiïåm àûúåc laâm chuãbaãn thên hay hiïíu àuán g vïìgiaátrõ baãn thên. Àïígiuáp con em chuán g ta trûúãn g thaân h, chuán g ta cêìn phaãi àuãkiïn nhêîn giaãn g daåy chuán g yá thûác súãhûäu vaâgiaátrõ cuãa viïåc chia seã. Ngoaâi ra, baãn thên chuáng ta cuäng phaãi laâm gûúng cho chuáng. 8. N HÒN NHÊÅN VÊËN ÀÏÌ Ngûúâi ta thûúâng bõ cuöën huát vaâo nhûäng chuyïån töët àeåp cuãa caác caá nhên, gia àònh vaâ töí chûác söëng dûåa trïn nhûäng nguyïn tùæc vûäng chùæc. Hoå ngûúäng möå nhûäng caá nhên coá sûác maånh, chñn chùæn, nhûäng gia àònh biïët àuâm boåc, àoaân kïët, nhûäng töí chûác coá nïìn vùn hoáa àöìng têm hiïåp lûåc. Vaâ thûúâng thò hoå muöën biïët ngay mö thûác cú baãn cuãa nhûäng caá nhên, têåp thïí, töí chûác àoá bùçng caác cêu hoãi nhû: "Laâm thïë naâo anh thûåc hiïån àûúåc àiïìu àoá? Haäy cho töi biïët phûúng phaáp cuãa anh?", cuäng coá nghôa laâ: "Haäy hûúáng dêîn töi caách giaãi quyïët vêën àïì nhanh nhêët cuãa anh àïí töi coá thïí giaãi quyïët nhûäng vûúáng mùæc töi àang gùåp phaãi". Hoåcöëgùæn g hoåc têåp vaâaáp duån g nhûän g kyänùng naây . Trong möåt thúâi gian ngùæn , chuán g dûúân g nhû coáhiïåu quaã. Tuy nhiïn, àiïìu àoáchùèn g khaác naâo viïåc sûãduån g thuöëc aspirin hoùåc cao daán àïíchûäa nhûän g cún àau thùæt tûác thúâi maâkhöng thïínaâo triïåt tiïu àûúåc cùn bïån h kinh niïn àïíröìi cuöëi cuân g caác triïåu chûán g cêëp tñnh múái seäxuêët hiïån . Vò vêåy , 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 66 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT caân g têåp trung vaâo nhûän g vêën àïìvaâcún àau cêëp tñnh bao nhiïu thò chuáng caâng goáp phêìn laâm cho cùn bïånh kinh niïn thïm trêìm troån g bêëy nhiïu. Àiïìu naây coánghôa laâcoávêën àïìtrong caác h nhòn nhêån vêën àïìcuãa chuáng ta. Chuán g ta haäy xem laåi lêìn nûäa möåt söëàiïím cêìn lûu yáàaä àûúåc nïu ra úãchûúng naây vaâtaác àöån g cuãa tû duy Àaåo àûác nhên caác h. "Töi tham dûåhïët khoáa àaâo taåo naây àïën khoáa huêën luyïån khaác vïìquaãn trõ hiïåu quaã. Töi cöëàöëi xûãtöët vaâtaåo möëi quan hïå thên tònh vúái nhên viïn cuãa mònh, kyâvoån g vaâo nùng lûåc cuãa hoå nhûng töi khöng thêëy ai trung thaân h vúái mònh caã. Töi nghô nïëu töi bõ öëm nùçm nhaâmöåt ngaây, hoåseätha höìmaâtaán gêîu vúái nhau suöët buöíi. Taåi sao töi khöng thïí reân luyïån hoå biïët laâm viïåc möåt caách tûågiaác vaâcoátinh thêìn traách nhiïåm - hay tòm àûúåc ngûúâi coá nhûäng àûác tñnh àoá?" Thuyïët Àaåo àûác nhên caách daåy rùçn g töi coáthïíaáp duån g möåt söëhaân h àöån g quyïët liïåt hún nhû chêën chónh laåi cöng viïåc hay siïët chùåt kyãluêåt - nhûän g viïåc coáthïílaâm cho caác nhên viïn cuãa töi trúãnïn nïìnïëp hún vaâhaâi loân g vúái nhûän g gò hoåàang coá. Hoùåc töi coáthïítòm kiïëm caác chûúng trònh huêën luyïån xêy dûån g àöån g cú laâm viïåc àïígiuáp nhên viïn coá traách nhiïåm hún, thêåm chñ coá thïísa thaãi nhên viïn cuävaâ tuyïín nhên viïn múái coákhaãnùng laâm viïåc töët hún. Nhûng, vúái nhûäng nhên viïn thiïëu trung thaânh naây thò liïåu hoåcoáhiïíu nhûän g àiïìu töi laâm laâvò quyïìn lúåi cuãa hoå hay khöng? Hoåcoácaãm thêëy töi àang àöëi xûãvúái hoånhû vúái nhûän g cöîmaáy khöng? Coáphaãi töi àaán h giaáhoånhû thïëlaâ hoaân toaân àuán g? Cuän g coáthïíchñnh caác h nhòn nhêån cuãa töi àöëi vúái nhên viïn laåi coávêën àïì. 67 "Coáquaánhiïìu viïåc phaãi laâm nhûng thúâi gian khöng bao giúâ àuãcaã. Töi caãm thêëy aáp lûåc àeânùån g vaâbûác böëi suöët ngaây , suöët tuêìn . Töi dûåcaác höåi thaão vïìquaãn trõ thúâi gian hiïåu quaãvaâàaäthûã aáp duån g nûãa taáphûúng phaáp hoaåc h àõnh thúâi gian khaác nhau, nhûng vêîn khöng caãm thêëy mònh àang söën g möåt cuöåc söën g haån h phuác, hûäu ñch vaâyïn bònh nhû mong muöën ." Thuyïët Àaåo àûác nhên caách nhùæc töi phaãi chuêín bõ sùén àiïìu gò àoáàïën tûâbïn ngoaâi - möåt trúålyáhoaåc h àõnh chiïën lûúåc kinh doanh múái hay möåt cuöåc höåi thaão chùèn g haån - coá thïígiuáp töi giaãi toãa caác aáp lûåc naây möåt caác h hiïåu quaãhún. Nhûng liïåu nhûäng hiïåu suêët àoá coá phaãi laâ cêu traã lúâi khöng? Liïåu laâm àûúåc nhiïìu viïåc hún trong khoaãn g thúâi gian ngùæn hún coáàem laåi nhûän g thay àöíi thêåt sûåkhöng, hay chó caâng àêíy töi àïën viïåc phaãn ûáng laåi nhûäng con ngûúâi, nhûän g tònh huöën g coáveãnhû àang kiïím soaát cuöåc söëng cuãa töi? Phaãi chùng coáàiïìu gò khaác töi cêìn phaãi xem xeát thêëu àaáo hún, cùn baãn hún – chùèng haån nhû möåt mö thûác naâo àoátrong töi coáaãn h hûúãn g àïën caác h töi nhòn nhêån thúâi gian, cuöåc söëng vaâ baãn chêët cuãa chñnh mònh? "Cuöåc hön nhên cuãa töi trúã nïn nhaåt nheäo. Chuán g töi khöng mêu thuêîn hay luåc àuåc gò vúái nhau caã, nhûng khöng coân yïu nhau nûäa. Duâàaänhúâàïën Trung têm tû vêën hön nhên gia àònh vaâthûåc hiïån möåt söëcaách, chuán g töi vêîn khöng thïínhoám lïn ngoån lûãa nöìn g êëm maâcaãhai tûân g coá." Thuyïët Àaåo àûác nhên caáchmaách baão töi rùçng chùæc phaãi coá vaâi cuöën saách hay vaâi cuöåc thaão luêån múái giuáp töi böåc baåch nhûäng têm sûå àïí vúå töi coá thïí hiïíu töi hún. Nhûng cuäng coá khaã nùng chuáng khöng giuáp àûúåc gò, vaâ chó khi yïu ngûúâi khaác thò töi múái coá àûúåc tònh caãm mònh àang tòm kiïëm. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 68 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Nhûng liïåu vúåtöi coáphaãi laânguyïn nhên thêåt sûåcuãa vêën àïì khöng? Liïåu coáphaãi töi àang chùm chùm vaâo caác nhûúåc àiïím cuãa vúåmònh vaâbiïën cuöåc söën g gia àònh thaân h ra khöí súã nhû thïë naây? Liïåu töi coáàang àùåt ra möåt mö thûác cú baãn naâo àoávïì vúåmònh, vïìcuöåc hön nhên, vïìmöåt tònh yïu thûåc sûåàïíröìi cuöåc söën g gia àònh mònh bõ noáchi phöëi quaánhiïìu ? Baån coá nhêån ra mö thûác Àaåo àûác nhên caách coá aãnh hûúãn g quan troån g nhû thïënaâo àïën caách chuán g ta nhòn nhêån vaâgiaãi quyïët vêën àïìkhöng? Duâcoánhêån ra hay khöng thò cuän g coánhiïìu ngûúâi aão tûúãn g vïìnhûäng hûáa heån saáo röîng cuãa thuyïët Àaåo àûác nhên caác h. Töi tûân g ài àïën nhiïìu núi, laâm viïåc vúái nhiïìu töíchûác , gùåp gúänhiïìu ngûúâi vaâphaát hiïån ra rùçn g, caác nhaâquaãn lyácoá têìm nhòn chiïën lûúåc lêu daâi thûúân g chaán caác diïîn giaãchó biïët taác àöån g têm lyávaâkhñch lïångûúâi khaác bùçn g nhûän g cêu chuyïån vö võ mang tñnh giaãi trñ. Àiïìu hoåcêìn laâgiaátrõ thûåc chêët bïn trong – möåt quaá trònh – hún laâliïìu thuöëc aspirin hay cao daán . Mong muöën chuãyïëu cuãa hoålaâgiaãi quyïët caác vêën àïìnan giaãi vaâtêåp trung vaâo caác nguyïn tùæc coáthïíàem laåi hiïåu quaãlêu daâi. 9. N ÊNG CAO TRÒNH ÀÖÅ TÛ DUY Theo Albert Einstein, "Chuán g ta khöng thïígiaãi quyïët àûúåc vêën àïìquan troån g maâchuán g ta àûúng àêìu bùçn g trònh àöåtû duy giöën g nhû khi chuán g ta gêy ra nhûän g vêën àïìàoá" . Thêåt vêåy, khi quan saát sûå vêåt xung quanh vaâ xem xeát laåi chñnh baãn thên mònh, chuán g ta seä nhêån ra rùçng nhûäng vêën àïìnaãy sinh khi söën g vaâcû xûãtheo quan àiïím Àaåo àûác nhên caác h laânhûän g vêën àïìcú baãn , coáchiïìu sêu vaâkhöng thïí 69 àûúåc giaãi quyïët úãmûác àöåtû duy húâi húåt nhû khi chuán g múái phaát sinh. Chuán g ta cêìn coámöåt trònh àöåtû duy múái sêu sùæc hún – möåt mö thûác dûåa trïn caác nguyïn tùæc miïu taã chñnh xaác phaåm truâcon ngûúâi vaâcaác möëi quan hïåqua laåi coáhiïåu quaã– àïígiaãi quyïët chuán g. Trònh àöåtû duy múái chñnh laâvêën àïìmaâcuöën saác h 7 Thoái Quen ÀïíThaân h Àaåt àïìcêåp àïën . Àêy laâquan àiïím "bùæt àêìu tûâbïn trong" - lêëy nguyïn tùæc laâm trung têm vaâlêëy tñnh caách con ngûúâi laâm nïìn taãn g - nhùçm mang laåi sûåthaân h àaåt cuãa caánhên vaâsûåthaân h cöng trong möëi quan hïågiûäa caác caánhên vúái nhau. Quan àiïím "bùæt àêìu tûâbïn trong" chuá troån g yáthûác bùæt àêìu tûâbaãn ngaävaâquan troån g hún, bùæt àêìu tûâphêìn cöët loäi cuãa baãn ngaä: nhûän g mö thûác, tñnh caác h vaâ àöån g cú cuãa con ngûúâi. Quan àiïím naây cho rùçn g nïëu muöën coámöåt cuöåc hön nhên haånh phuác, baån haäy laâ ngûúâi taåo ra caác mùåt tñch cûåc vaâ biïët boã qua nhûän g chuyïån khöng vui. Nïëu muöën con mònh ngoan ngoaän hún, àaáng yïu hún, baån haäy laâbêåc cha meåhiïíu vaâthöng caãm vúái chuán g, kiïn àõnh hún vaâyïu quyá chuán g hún. Nïëu muöën coáàûúåc quyïìn tûåchuãhún trong cöng viïåc thò baån haäy laâmöåt nhên viïn coátraách nhiïåm hún, biïët giuáp àúäàöìn g nghiïåp vaâcöën g hiïën nhiïìu hún. Nïëu muöën àûúåc ngûúâi khaác tin cêåy , baån haäy laângûúâi àaán g tin cêåy . Nïëu muöën coáàûúåc caái thûáyïëu laâtaâi nùng àûúåc thûâa nhêån , thò trûúác hïët, baån haäy têåp trung vaâo caái chñnh yïëu - tñnh caách cuãa baån. Quan àiïím "bùæt àêìu tûâbïn trong" cho rùçn g nïn àùåt Thaânh tñch caá nhên lïn trïn Thaânh tñch têåp thïí, rùçng hûáa vaâ nïn giûälúâi hûáa vúái chñnh mònh trûúác khi hûáa vaâgiûälúâi hûáa vúái ngûúâi khaác . Theo quan àiïím naây , seälaâvö ñch nïëu chuán g ta muöën coánhên caác h trûúác khi coátñnh caác h, muöën caãi 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 70 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT thiïån caác möëi quan hïåtrûúác khi hoaân thiïån baãn thên. "Bùæt àêìu tûâbïn trong" laâmöåt quaátrònh àöíi múái liïn tuåc dûåa trïn caác quy luêåt tûånhiïn chi phöëi sûåtrûúãn g thaân h vaâtiïën böåcuãa con ngûúâi. Noáphaát triïín theo àûúân g xoùæn öëc , nêng cao caác h söën g àöåc lêåp , coátraác h nhiïåm vaâphuå thuöåc lêîn nhau coá hiïåu quaã. Töi coácú höåi laâm viïåc vúái nhiïìu ngûúâi khaác nhau - coá ngûúâi rêët tuyïåt vúâi, coángûúâi rêët taâi nùng, coángûúâi mong muöën sûåthaân h àaåt vaâhaån h phuác , coángûúâi àang ài tòm haån h phuác , coá ngûúâi àang khiïën ngûúâi khaác àau khöí - nhûng töi chûa bao giúâthêëy coágiaãi phaáp naâo , coániïìm haån h phuác , sûåthaân h cöng naâo töìn taåi lêu daâi dûåa trïn quan àiïím "bùæt àêìu tûâbïn ngoaâi". Quan àiïím "bùæt àêìu tûâbïn ngoaâi" thûúân g mang laåi nhûän g kïët quaãtiïu cûåc trong thaái àöåvaâcaác h cû xûãcuãa nhiïìu ngûúâi. Hoåthûúân g caãm thêëy mònh laângûúâi khöng coá haånh phuác, laâ naån nhên vaâ bêët lûåc; hoå chó têåp trung vaâo nhûúåc àiïím cuãa ngûúâi khaác vaâluön cho rùçn g hoaân caãn h khoákhùn, tònh traån g trò trïåmaâmònh phaãi chõu àûån g thuöåc vïìtraác h nhiïåm cuãa ai àoá. Chuán g ta coáthïínhòn thêëy roänhêët úãnhûän g cùåp vúåchöìn g khöng coáhaån h phuác , àoálaâvò caãhai khöng biïët chêëp nhêån nhau, ngûúâi naây muöën ngûúâi kia phaãi thay àöíi, ngûúâi naây kïítöåi ngûúâi kia, ngûúâi kia tòm caác h sûãa àöíi tñnh nïët cuãa ngûúâi naây ... Àoálaâmöåt möëi quan hïåthiïëu tin cêåy lêîn nhau. Caác thaânh viïn trong gia àònh chuáng töi àaä tûâng söëng úã ba àõa àiïím "noáng boãng" nhêët trïn traái àêët - Nam Phi, Israel, vaâ Ireland - vaâ töi tin rùçng nguöìn göëc cuãa caác vêën àïì àang diïîn ra úã ba núi khaác nhau naây chñnh laâ sûå thöëng trõ cuãa mö thûác xaä höåi "bùæt àêìu tûâ bïn ngoaâi". Caác bïn liïn quan àïìu 71 tin rùçng "vêën àïì" nùçm úã "bïn ngoaâi" vaâ nïëu "hoå" (tûác phña bïn kia) chõu "sûãa àöíi" theo khuön pheáp hay àöåt nhiïn "bõ loaåi" khoãi cöång àöìng thò "vêën àïì" seä àûúåc giaãi quyïët. Quan àiïím "bùæt àêìu tûâbïn trong" laâsûåthay àöíi mö thûác quan troån g àöëi vúái hêìu hïët moåi ngûúâi, phêìn lúán laâdo aãn h hûúãn g maån h meätûâmö thûác xaähöåi hiïån haân h cuãa Àaåo àûác nhên caách. Nhûng theo kinh nghiïåm cuãa riïng töi – ruát ra tûâ nhûän g chuyïån caánhên cuän g nhû khi laâm viïåc vúái haân g ngaân ngûúâi khaác – vaâbùçn g sûånghiïn cûáu sêu sùæc vïìnhûän g caánhên vaâhònh thaái xaähöåi àaäthaân h cöng trong lõch sûã, töi tin rùçn g nhiïìu nguyïn tùæc thïíhiïån trong 7 Thoái quen naây àaä tûân g ùn sêu trong möîi con ngûúâi chuán g ta, trong lûúng têm vaâyáthûác xaähöåi cuãa chuán g ta. Àïínhêån ra vaâphaát triïín chuán g, àïíaáp duån g chuán g vaâo viïåc giaãi quyïët caác möëi quan têm sêu sùæc nhêët cuãa loaâi ngûúâi, chuáng ta cêìn phaãi tû duy khaác ài, phaãi chuyïín nhûäng mö thûác cuä thaânh nhûäng mö thûác múái, sêu sùæc hún - mö thûác "bùæt àêìu tûâ bïn trong". Chuáng ta khöng àûúåc dûâng cuöåc thaám hiïím , vò muåc àñch cuãa chuán g ta laâài àïën núi chuán g ta àaäxuêët phaát àïíkhaám phaá noámöåt lêìn nûäa. (T.S. Eliot) 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 72 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Hònh 3 TÖÍNG QUAN VÏ "7 THOÁI QUEN" "Möîi ngûúâi thïí hiïån mònh qua nhûäng viïåc thûúâng laâm. Thïënïn, sûåxuêët sùæc cuãa möåt con ngûúâi khöng phaãi laâ úãhaân h àöån g, maâlaâthoái quen." - Aristotle Vïì cú baãn, tñnh caách cuãa chuáng ta laâ möåt böå phêån cuãa thoái quen. Ngaån ngûäcoácêu: "Gieo suy nghô, gùåt haân h àöån g; gieo haân h àöån g, gùåt thoái quen; gieo thoái quen, gùåt tñnh caách; gieo tñnh caách, gùåt söë phêån". Coá thïí noái, thoái quen laâ khuön mêîu nhêët quaán, àöi khi vö thûác, thïí hiïån tñnh caách cuãa chuáng ta möåt caách thûúâng xuyïn, haâng ngaây vaâ quyïët àõnh tñnh hiïåu quaã hay khöng hiïåu quaã trong moåi hoaåt àöång, taåo nïn sûác maånh bïn trong cuãa chuáng ta. Horace Mann, möåt nhaâ sû phaåm vô àaåi tûâng noái: "Thoái quen cuäng giöëng nhû dêy thûâng. Haâng ngaây chuáng ta bïån tûâng súåi nhoã vaâ bïån caâng nhiïìu thò súåi dêy thûâng caâng khoá àûát". Baãn thên töi khöng àöìng yá vúái phêìn cuöëi cuãa cêu noái naây. Töi cho rùçng noá coá thïí bõ àûát, cuäng nhû thoái quen laâ thûá coá thïí hoåc vaâ cuäng coá thïí tûâ boã, nhûng viïåc àoá àoâi hoãi phaãi coá möåt quaá trònh vaâ möåt quyïët têm cao. 74 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Nhûän g ai tûân g theo doäi haân h trònh àöí böå cuãa con ngûúâi tûâtaâu Apollo 11 lïn mùåt trùng röìi trúãvïìtraái àêët chùæc hùèn àïìu sûän g súâtrûúác sûåkiïån lõch sûãnaây . Hoåseäthöët lïn "Thêåt laâ phi thûúâng!" hay "Khöng thïí tin àûúåc!". Thïë nhûng, nhûän g ngön tûâàoávêîn chûa àuãàïídiïîn taãnhûän g giêy phuát àaán g ghi nhúáàoá. Àïícoáàûúåc thaân h cöng vô àaåi êëy , caác nhaâdu haân h vuätruåàaäphaãi vûúåt qua sûác huát cûåc lúán cuãa traái àêët. Nùng lûúån g boãra trong vaâi phuát àêìu tiïn khi con taâu rúâi khoãi bïåphoán g vaâtrong nhûän g dùåm àêìu tiïn cuãa cuöåc haân h trònh coân nhiïìu hún töín g söënùng lûúån g àûúåc duân g trong nhiïìu ngaây sau àoá àïí thûåc hiïån cuöåc haân h trònh daâi nûãa triïåu dùåm . Thoái quen cuän g vêåy , noácoásûác huát rêët lúán - lúán hún nhiïìu so vúái nhûän g gò chuán g ta coáthïínhêån thêëy . Möåt chuát yáchñ hay möåt vaâi thay àöíi trong cuöåc söën g chûa àuãàïíxoáa boã nhûäng thoái quen àaä ùn sêu vaâo baãn thên nhû: sûå thiïëu quyïët têm, thiïëu kiïn nhêîn , tñnh kiïu ngaåo vaâñch kyã. Moåi sûå"cêët caán h" àïìu cêìn möåt nöîlûåc phi thûúân g. Chó cêìn vûúåt qua àûúåc sûác huát cuãa thoái quen, sûåtûådo cuãa chuán g ta seä àûúåc àêíy lïn möåt têìm cao múái. Cuäng nhû caác nguöìn nùng lûúån g tûånhiïn khaác, sûác huát cuãa troån g lûåc coáthïícoálúåi hoùåc coáhaåi. Lûåc huát cuãa troån g lûåc coáthïícaãn trúãcon ngûúâi àïën vúái vuätruåàêìy bñ êín nhûng cuän g chñnh noálaåi coákhaãnùng liïn kïët thïëgiúái naây thaân h möåt thïíthöën g nhêët, vaâgiûätraái àêët nùçm àuán g quyä àaåo , taåo ra möåt trêåt tûånhêët àõnh trong vuätruå. Thoái quen cuän g vêåy . Àoálaâmöåt lûåc huát rêët lúán , nïëu biïët sûãduån g möåt caác h hiïåu quaã, chuán g ta coáthïíduân g noáàïítaåo sûågùæn kïët vaâ trêåt tûåcêìn thiïët nhùçm mang laåi thaân h cöng trong cuöåc söëng cuãa chuáng ta. 75 1. "T HOÁI QUEN " LA GÒ ? Trong phaåm vi cuöën saác h naây , chuán g ta xem thoái quen laâgiao àiïím cuãa tri thûác , kyänùng vaâ khaát voån g. Trong àoá, tri thûác laâmöåt mö thûác lyáthuyïët , tûác laâm gò vaâ taåi sao; kyänùng laâ laâm nhû thïë naâo; coân khaát voån g laâ àöån g cú, laâyámuöën haân h àöån g. Muöën taåo möåt thoái quen trong cuöåc söën g, chuán g ta cêìn phaãi coácaãba yïëu töënaây . Quan hïå cuãa chuáng ta vúái caác àöìng nghiïåp, vúå/chöìng, con caái khöng mêëy töët àeåp coá thïí laâ vò chuáng ta coá thoái quen aáp àùåt yá kiïën cuãa mònh maâ khöng bao giúâ thûåc sûå lùæng nghe hoå. Nhûng duâ biïët cêìn phaãi lùæng nghe ngûúâi khaác ài nûäa, coá kyä nùng lùæng nghe ài nûäa thò töi cuäng cêìn coá mong muöën giao tiïëp thûåc sûå, nïëu khöng, töi cuäng khöng thïí reân luyïån àûúåc thoái quen naây. Vò vêåy, àïí xêy dûång àûúåc möåt thoái quen cêìn phaãi coá caã ba yïëu töë: tri thûác - kyä nùng - khaát voång. Sûåthay àöíi cuãa hiïån tûúån g/baãn chêët laâmöåt quaátrònh ài lïn. Baãn chêët laâm thay àöíi hiïån tûúån g, vaângûúåc laåi, hiïån tûúån g cuän g coáthïílaâm thay àöíi baãn chêët. Chuán g ta phaát triïín theo möåt àûúân g xoùæn öëc. Nhúâcoátri thûác , kyänùng vaâ khaát voån g, chuán g ta coáthïíphaáboãàûúåc nhûän g mö thûác cuä - vöën laâchöîdûåa giaãtaåo trong nhiïìu nùm qua - àïíàaåt àûúåc caác bûúác tiïën múái cuãa baãn thên vaâtrong möëi quan hïåvúái ngûúâi khaác. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 76 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Tri thûác (laâm gò, taåi sao) THOÁI QUEN Kyä nùng Khaát voån g (laâm nhû (muöën laâm gò) thïë naâo) NHÛÄN G THOÁI QUEN HIÏU QUA Caác nguyïn tùæc vaâmö hònh ûán g xûãàûúåc lônh höåi Àöi khi, sûåthay àöíi laâmöåt quaátrònh àêìy gian truên, nhûng noáàûúåc thuác àêíy búãi möåt muåc àñch cao caãhún, búãi mong muöën hy sinh caái hiïån taåi àïíàaåt àûúåc thaân h tûåu lúán trong tûúng lai vaânoámang laåi haån h phuác - muåc tiïu àïí chuán g ta töìn taåi. Haån h phuác coáthïíàûúåc àõnh nghôa laâkïët quaã cuãa khaát voång vaâ khaã nùng hy sinh hiïån taåi cho nhûäng àiïìu töët àeåp trong tûúng lai. 77 2. T ÑNH LIÏN TUÅC CUÃA QUAÁ TRÒNH TRÛÚÃNG THAÂNH Baãy thoái quen khöng phaãi laâ möåt têåp húåp caác cöng thûác têm lyárúâi raåc , chùæp vaámaâàoálaâphûúng phaáp tiïëp cêån tõnh tiïën , liïn tuåc vaâàûúåc kïët húåp chùåt cheänhiïìu mùåt trong viïåc nêng cao tñnh hiïåu quaã cuãa tûân g caánhên, cuãa caác möëi quan hïå. Kïët húåp haâi hoâa vúái nhûän g quy luêåt phaát triïín tûånhiïn, 7 thoái quen giuáp chuán g ta liïn tuåc tiïën lïn trong caác bûúác cuãa quaá trònh trûúãng thaânh, tûâ phuå thuöåc sang àöåc lêåp röìi àïën tûúng höî. Khi bùæt àêìu cuöåc söën g, möîi chuán g ta àïìu laâmöåt àûáa treã sú sinh, hoaân toaân phuåthuöåc vaâo cha meå(hoùåc ngûúâi àúä àêìu ). Àûúåc daåy döî, nuöi dûúän g vaâ nêng àúä, theo nùm thaán g, chuán g ta trúãnïn cûán g caáp hún, àöåc lêåp hún - vïìthïí chêët, tinh thêìn vaâcaãvïìtaâi chñnh - cho àïën khi chuán g ta coá thïí tûå chùm soác baãn thên mònh vaâ trúã thaânh möåt con ngûúâi tûå chuã, tûålûåc . Caân g trûúãn g thaân h, chuán g ta caân g nhêån thûác àûúåc rùçn g moåi sûåvêåt trïn àúâi àïìu taác àöån g qua laåi lêîn nhau, rùçn g coámöåt hïåsinh thaái chi phöëi caãtûånhiïn vaâxaähöåi. Chuán g ta phaát hiïån ra rùçn g viïåc nêng mònh lïn möåt têìm cao múái phuåthuöåc rêët nhiïìu vaâo möëi quan hïåvúái nhûän g ngûúâi xung quanh - nghôa laâcuöåc söën g cuãa con ngûúâi luön coásûå tûúng höî. Nhòn töín g thïí, sûåphaát triïín cuãa con ngûúâi tûâthúâi thú êëu àïën khi trûúãn g thaân h laâphuâhúåp vúái quy luêåt tûånhiïn. Tuy nhiïn, coánhiïìu chiïìu hûúán g phaát triïín . Chùèn g haån , sûå trûúãn g thaân h vïì thïí chêët khöng nhêët thiïët ài liïìn vúái trûúãn g thaân h vïìtònh caãm hay trñ tuïå. Mùåt khaác, möåt ngûúâi chêåm phaát triïín vïì thïí chêët khöng hùèn laâ keám trûúãn g thaânh vïì mùåt trñ tuïå hay tònh caãm. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 78 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Trïn con àûúân g phaát triïín liïn tuåc cuãa sûå trûúãn g thaânh, phuå thuöåc laâ mö thûác thuöåc vïìngûúâi khaác - anh chùm soác töi, anh àïën hoùåc khöng àïën vúái töi, töi traách anh vïì hêåu quaãxaãy ra... Coân àöåc lêåp múái chñnh laâmö thûác cuãa töi - töi coáthïílaâm viïåc naây, töi chõu traách nhiïåm , töi biïët tûålûåc, töi coáquyïìn lûåa choån ... Nhûng, tûúng thuöåc laâ mö thûác thuöåc vïìchuán g ta- chuáng ta coáthïícuân g laâm viïåc , chuán g ta coáthïíhúåp taác vúái nhau, chuán g ta coáthïíkïët húåp taâi nùng vaânùng lûåc laåi àïícuân g laâm nhûäng viïåc lúán hún. Ngûúâi phuå thuöåc dûåa vaâo ngûúâi khaác àïíàaåt àiïìu mònh muöën. Ngûúâi àöåc lêåp luön coáàûúåc caái mònh muöën bùçn g chñnh nöîlûåc cuãa baãn thên. Coân Ngûúâi tûúng thuöåc thò biïët kïët húåp nöîlûåc cuãa mònh vúái nhûän g nöîlûåc cuãa ngûúâi khaác àïíàaåt thaân h cöng lúán nhêët. Nïëu bõ phuåthuöåc vïìthïíchêët, chùèn g haån bõ baåi liïåt hay têåt nguyïìn , töi seäphaãi cêìn àïën sûågiuáp àúäcuãa ngûúâi khaác. Nïëu bõ phuåthuöåc vïìtònh caãm , töi seäcêìn àïën nhêån xeát cuãa ngûúâi khaác àïícaãm thêëy mònh coágiaátrõ vaâan têm. Nïëu laâ ngûúâi phuåthuöåc vïìtrñ tuïå, töi seäphaãi nhúângûúâi khaác suy nghô höåmoåi vêën àïìtrong cuöåc söën g. Ngûúåc laåi, nïëu laâmöåt ngûúâi àöåc lêåp , vïìmùåt thïíchêët, töi coáthïítûåmònh laâm lêëy moåi viïåc ; vïìtrñ tuïå, töi coáthïítûå suy nghô, tû duy möåt caác h saán g taåo , coáoác phên tñch vaâsùæp xïëp cuäng nhû trònh baây yákiïën cuãa mònh möåt caách dïîhiïíu ; vïìtònh caãm , töi seätûålaâm chuãbaãn thên, caãm nhêån àûúåc chñnh mònh vaâseäkhöng bõ chi phöëi búãi cêu hoãi töi coáàûúåc ngûúâi khaác yïu mïën hay àöëi xûãtöët khöng. Coáthïídïîdaân g nhêån thêëy rùçn g ngûúâi coátñnh àöåc lêåp toã ra chñn chùæn hún nhiïìu so vúái ngûúâi coátñnh phuåthuöåc . 79 Reân luyïån àûúåc tñnh àöåc lêåp laâmöåt thaân h cöng lúán nhûng àoákhöng phaãi laâ têët caã. Hiïån nay, tñnh àöåc lêåp àang laâmö thûác àûúåc xaähöåi àïì cao. Hêìu hïët saách, baáo viïët vïìcaách söën g àïìu suân g baái tñnh àöåc lêåp - nhû thïígiao tiïëp , laâm viïåc nhoám , hay húåp taác àïìu keám giaátrõ hún. Hoåxem tñnh àöåc lêåp nhû muåc tiïu töëi thûúån g maâmoåi caánhên vaâxaähöåi cêìn hûúán g túái. Nhûng thûåc chêët, viïåc nhêën maån h tñnh àöåc lêåp phêìn nhiïìu xuêët phaát tûâ phaãn ûáng trûúác sûå phuå thuöåc, nhû möåt caách chöëng àöëi viïåc kiïím soaát , chi phöëi vaâkhöën g chïëcuãa ngûúâi khaác àöëi vúái chuán g ta. Nhiïìu ngûúâi hiïíu khöng thêëu àaáo vïìkhaái niïåm tûúng thuöåc, thûúân g liïn tûúãn g, thêåm chñ àöìn g nhêët noávúái sûå phuå thuöåc. Vò vêåy , chuán g ta thêëy coá nhûäng ngûúâi nhên danh àöåc lêåp , giaãi phoán g con ngûúâi, nhûng thûåc chêët laâvò ñch kyãcaánhên, tû lúåi maâly hön, boãrúi con caái vaâlaãn g traán h moåi traác h nhiïåm xaähöåi. Phaãn ûán g úãnhûän g ngûúâi coátham voån g thoaát khoãi sûå goâboá- àïí"tûåkhùèn g àõnh mònh" vaâ"laâm nhûän g viïåc mònh muöën " - thûúân g böåc löånhiïìu sûåphuåthuöåc cú baãn . Trong khi cöëgùæn g àaåt àûúåc muåc tiïu, hoålaåi böåc löånhiïìu àiïím yïëu : àïínhûäng sûåkiïån nùçm ngoaâi khaãnùng kiïím soaát cuãa baãn thên chi phöëi. Têët nhiïn, chuán g ta cêìn phaãi thay àöíi hoaân caãn h. Thïë nhûng, phuå thuöåc laåi laâ möåt vêën àïì thuöåc vïì quaá trònh trûúãn g thaân h cuãa tûân g caánhên maâñt liïn quan àïën hoaân caãnh. Ngay caã trong hoaân caãnh thuêån lúåi hún thò sûå phuå thuöåc vêîn thûúân g àûúåc duy trò. Tuy nhiïn, noácoáthïíàûúåc giaãi phoán g bùçn g sûåàöåc lêåp thêåt sûåtrong tñnh caách chuán g ta, khiïën cho chuán g ta coáthïm sûác maån h àïíchuãàöån g 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 80 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT haân h àöån g hún laâbõ àöån g àöëi phoá. Àoálaâmöåt muåc tiïu töët àeåp nhûng khöng phaãi laâmuåc tiïu töëi thûúån g cuãa möåt cuöåc söën g thaân h àaåt. Tû duy àöåc lêåp àún thuêìn khöng thïíphuâhúåp vúái thûåc taåi coátñnh tûúng thuöåc . Nhûän g ngûúâi coátñnh àöåc lêåp maâ khöng àuãtrûúãn g thaân h àïísuy nghô vaâhaân h àöån g möåt caách tûúng thuöåc thò hoåchó coáthïílaânhûän g caánhên töët, chûá khöng thïílaânhûän g nhaâlaän h àaåo hay àöìn g àöåi töët. Vò hoå khöng xuêët thên tûâ mö thûác cuãa sûå tûúng thuöåc cêìn thiïët cho sûå thaân h cöng trong caác möëi quan hïå hön nhên, gia àònh, töíchûác . Vïì baãn chêët, cuöåc söëng coá tñnh tûúng thuöåc cao nïn viïåc tòm caách àaåt àûúåc hiïåu quaã töëi àa bùçng tñnh àöåc lêåp thò chùèng khaác naâo tòm caách chúi quêìn vúåt bùçng chiïëc gêåy àaánh gön - nghôa laâ phûúng phaáp khöng thñch húåp vúái thûåc tiïîn. Tñnh tûúng thuöåc laâmöåt khaái niïåm chñn chùæn vaâtiïën böå hún nhiïìu so vúái tñnh àöåc lêåp . Nïëu tûúng thuöåc vïìthïí chêët, duâlaângûúâi tûålûåc vaâcoákhaãnùng, chuán g ta cuän g seä liïn kïët sûác maån h àïícoáàûúåc kïët quaãtöët hún trong cöng viïåc . Nïëu tûúng thuöåc vïìtònh caãm , duânhêån ra yánghôa cuãa baãn thên, chuán g ta cuän g cêìn chia seãtònh caãm vúái ngûúâi khaác . Nïëu tûúng thuöåc vïìtrñ tuïå, chuán g ta seäbiïët kïët húåp nhûän g yátûúãn g tuyïåt vúâi nhêët cuãa ngûúâi khaác vúái nhûän g yá tûúãn g cuãa riïng mònh. Do àoá, nïëu coátñnh tûúng thuöåc , chuán g ta seäcoácú höåi àïíchia seãbaãn thên mònh vúái ngûúâi khaác möåt caác h sêu sùæc vaâcoáyánghôa, seätiïëp cêån àûúåc caác nguöìn lûåc vaâtiïìm nùng lúán lao cuãa nhûäng ngûúâi xung quanh. Chó coánhûän g ngûúâi söën g àöåc lêåp múái reân luyïån àûúåc 81 tñnh tûúng thuöåc. Ngûúâi phuå thuöåc thûúân g khöng coáàûúåc nhûän g möëi quan hïåtûúng thuöåc vò hoåkhöng thïíliïn kïët vúái ngûúâi khaác trong khi chûa àuã khaã nùng laâm chuã baãn thên. Àoácuän g laâlyádo vò sao caác thoái quen 1, 2, 3 trong caác chûúng tiïëp theo laåi xoay quanh vêën àïìlaâm chuã baãn thên. Nhúâcaác thoái quen naây , ngûúâi ta coáthïíchuyïín tûâphuå thuöåc sang àöåc lêåp trûúác khi coá thïí coá àûúåc tñnh tûúng thuöåc. Chuán g laânhûän g thaânh tñch caá nhên- cöët loäi cuãa sûåphaát triïín tñnh caách - vaâ thaânh tñch caá nhên seädêîn àïën thaânh tñch têåp thïí. Cuän g nhû gieo haåt röìi múái thu hoaåc h àûúåc , baån khöng thïíàaão ngûúåc quaátrònh naây . Àoálaâmöåt quaátrònh "bùæt àêìu tûâbïn trong". Khi thêåt sûåàöåc lêåp , baån seäcoánïìn taãn g vûän g chùæc cho tñnh tûúng thuöåc, coámöåt tñnh caách cú baãn giuáp baån àaåt àûúåc nhûäng "thaânh tñch têåp thïí" theo àõnh hûúáng nhên caác h khi laâm viïåc nhoám , húåp taác , giao tiïëp xaähöåi ... àûúåc nïu trong caác thoái quen 4, 5, 6. Nhûng àiïìu naây khöng coá nghôa laâ baån phaãi reân luyïån caác thoái quen 1, 2, 3 möåt caách hoaân haão trûúác khi têåp luyïån caác thoái quen 4, 5, 6. Nùæm àûúåc sûå liïn tuåc cuãa caác thoái quen seä giuáp baån laâm chuã àûúåc sûå phaát triïín cuãa mònh möåt caách hûäu hiïåu. Baån coá thïí luyïån têåp cuâng möåt luác caã 6 thoái quen. Laâ möåt phêìn cuãa thïë giúái tûúng thuöåc , haân g ngaây , chuán g ta vêîn giao tiïëp vúái thïëgiúái àoá. Tuy nhiïn, caác vêën àïì nöíi cöåm úãàoácoáthïídïîdaân g laâm lu múânhûäng thoái quen hònh thaân h nïn tñnh caách. Hiïíu àûúåc taác àöån g cuãa baãn thên àïën caác möëi quan hïåcoátñnh tûúng thuöåc giuáp baån têåp trung nöîlûåc theo àuán g trònh tûåvaâphuâhúåp vúái caác quy luêåt phaát triïín tûånhiïn. 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT 82 7 THOÁI QUEN ÀÏÍ THAÂNH ÀAÅT Thoái quen thûábaãy laâthoái quen cuãa sûåàöíi múái - möåt sûå àöíi múái thûúân g xuyïn vaâcoátñnh cên àöëi böën chiïìu - göìm ba chiïìu khöng gian vaâchiïìu coân laåi laâthúâi gian - cuãa cuöåc söëng. Noá xoay quanh vaâ bao haâm têët caã caác thoái quen khaác. Àoálaâthoái quen hoaân thiïån khöng ngûân g, taåo ra möåt quaá trònh phaát triïín theo àûúân g xoùæn öëc àïínêng baån lïn möåt trònh àöåhiïíu biïët múái vaâsöën g theo tûân g thoái quen khi baån nhòn nhêån noáúãgoác àöåcao hún. Biïíu àöì dûúái àêy laâ sûå thïí hiïån bùçng hònh aãnh theo trònh tûå vaâ tñnh tûúng thuöåc cuãa 7 thoái quen. Noá seä àûúåc sûã duång xuyïn suöët cuöën saách naây, khi chuáng ta khaão saát caã hai khña caånh: möëi quan hïå coá trònh tûå giûäa caác thoái quen vaâ sûå kïët húåp vêån àöång cuãa chuáng. Khi liïn kïët vúái nhau, 7 thoái quen seä taåo ra àûúåc nhûäng hònh thûác múái cuãa nhau vaâ laâm tùng giaá trõ cho nhau. Möîi khaái niïåm hay möîi thoái quen seä àûúåc trònh baây roä raâng trong nhûäng phêìn tiïëp theo. Tûúng thuöåc g i u äa b a ãn t h ê n Lùæn g nghe vaâ thêëu hiïíu lêîn nhau THAÂN H TÑCH TÊÅP THÏÍ 1 Àöìn g têm hiïåp lûåc 5 6 7 R e ân Tû duy cuân g thùæn g 4 Àöåc lêåp quan 3 cho Ûu troån tiïn àiïìu g nhêët Luön chuãàöån g THAÂN H TÑCH CAÁNHÊN 2 Bùæt àêìu tûâmuåc tiïu àaäàûúåc xaác àõnh Phuåthuöåc MÖ THÛÁC 7 THOÁI QUEN 83 3. À ÕNH NGHÔA VÏÌ TÑNH HIÏÅU QUAà Baãy thoái quen chuán g ta seäàïìcêåp trong cuöën saách naây laâ nhûän g thoái quen cuãa sûåthaân h àaåt, búãi vò chuán g àûúåc xêy dûån g dûåa trïn caác nguyïn tùæc, mang laåi cho chuán g ta nhûän g lúåi ñch töëi àa vaâlêu daâi. Chuán g trúãthaân h nïìn taãn g cuãa tñnh caách con ngûúâi, taåo nïn möåt trung têm cung cêëp nhûän g "têëm baãn àöì" chñnh xaác . Àöìn g thúâi, nhûän g thoái quen naây laâcú súãàïímöîi caánhên coáthïítûågiaãi quyïët caác vêën àïìcuãa mònh möåt caách hiïåu quaã, têån duån g töëi àa caác cú höåi, khöng ngûân g hoåc têåp cuäng nhû kïët húåp àûúåc caác nguyïn tùæc khaác trong quaátrònh phaát triïín cuãa mònh. B...